Pirø katø kanbalatø maymera

Pirø maik nu købik

Mayeelø pirø pirøwei kømikpe misakmera misaamera kanbalatø waramikmerawei kømigwan pasramik

Aburrá Chak · Maramik pørik AD, 200743

Iik pørik ishigube

01

Nørrø tunmera, tun umbu chak pirømera, pimera (nu pimera) katø chaamera

Suramérica pirømera maik kuikpe pøsrø kemay katsigube Andes nu tunmera llirabmera katø ullu tøbøtak katsigube pirø ulluilø nørreelø (Orinoco nu chak pirømera, Amazonía nu chak pirø katø Chaco Pampa pilab chak pirømera) kanbalatø pasrabik. Orinoco, Amazonas katø Paraguay–Paraná pi (nu pi) nørreelø iik nu pirø pirøwan llirabik.44 Colombia pirøyupe, Andes srukmera pøn (3) nu tunmera llirabmerayu nebua pasrøbik —Pøsrø kemaywei, Tøbøtakwei katø Pøsrø pøntømaywei—, Cauca katø Magdalena Chakmerawan katsik pasrøbiilø.45 Antioquiape Colombia elumay pøsrø kemay pirøyu købik, truyu Pøsrø kemaywei katø Tøbøtakwei nu tunmera llirabmera Atrato, Cauca katø Magdalena pi pi chak pirømerawan kanbalatø pasrøbik pirøwan kanbalatø tøgabik.46

Nu tunmera llirab Tøbøtakwei elumay pirø tøgayu Aburrá Chak pasraik, sruk katø tun katsiimera katø tunmerawan katsik tøgaik chak ullu yab. Tøbøtak pirø tøgayu nu pasraik katø Ancón Sur katø Ancón Norte pasrab maymerayu pikulyi marik.47 Aburrá–Medellín pi (nu pi) chakwei tøbøtak llirab pi maymerawei købik: Uñi nui San Miguel (Caldas) pirøyu ke srøtø, surmay tøbøtakgurri elumayyu (elumay) chagwan may llirabik katø Pi pasrab may Gabinoyu nu pi Nuwan kanbalatø misrik kørrø Porce pi ke srøtø.47, 48

Aburrá Chakpe Ovejas pirø uñiilø katø Oriente Antioquia pirøwei tun umbu chak pirømerawan namtrik sruk katsik katsik pirø tøga købik.47 Pøsrø kemay katsigube Cauca pi ullu pi chak købik; pøsrø pøntømay tøbøtagube San Nicolás tun umbu chak pirø. Aburrá, San Nicolás katø Santa Fe nui Antioquia yau waraik Cauca pirø tøga yaube yaallø karubikwei katø waramik mariiløwei kanbalatø tøgaiilø iik pirømerawan tarømarik.49 Chi pirøwei yau kuikpe marøbiilø waramik mariiløwei, pirø pirø maik kuik pønsraik (nebua ashibik) katø misakmera kanbalatø waraik misaamera munøbiilø namtrik kanbalatø tøgabik nu misrøb ambubik nu pirøwei pøtøkal maramik siñal møik.

Colombia pirø tun chak maik kuik katø pimera (nu pimera) purø nuilø. Pip katsik ashibiilø Antioquia katø Aburrá Chak eshkabik. Maramik pørik AD, 2026.
Mapa pørik fuentemera wan criterios
Relieve: 15 arco segundomera (ecuador-yu ≈460 m) HydroSHEDS elevación modelowan calculadø, SRTM-we derivado.50 Pi red (hídrica): HydroRIVERS ejemera; ≥1000 km² cuenca área tramomera pasrøtø. Nui grosorpe simbólico køn wan pi cauce real anchowan representar-kamo.51 Recuadromera: Antioquia DANE departamental capa52 wan AMVA Valle de Aburrá institucional capa localización envolventemera.53 Territorial límitemera ni wamø geomorfológica delimitaciónmera kamo. Representación: cenital ashik, norte arriba; 1,5× (+50 %) vertical factor-wan multidireccional sombreado. Elevación colormera (vegetación kamo); batimétrica información illik mar. WGS 84 (4° N referencia paralelo) cilíndrica equidistante proyección. 3200 × 4198 píxel imagen; vectorial tropical rosa. Reproducible SIG marik: Proyecto AD, 2026.

02

Yau waraik pirømerai merrabsrø katsik kuik

Aburrá Chak kanbalatø kanikkø pasrabik chigucha købik. Tun umbu chak pirømera, chaamera katø ullu pi chaamera yau waraik pirømera tøga købik: pøsrø pøntømay katsigube, Santa Elena katø Rionegro–San Vicente; elumay katø elumay pøsrø kemay katsigube, Donmatías–Santa Rosa nui Osos katø Ovejas–San Félix pirø uñiilø; pøsrø kemay katø surmay pøsrø kemay katsigube, Cauca pi chak katø ullu pi chak, Tøbøtakwei katø Pøsrø kemaywei nu tunmera llirabmera yaube47. Elumay katsigube, Aburrá–Medellín pi nu pi Nuwan kanbalatø misrik katø Porce pi ke srøtø48. Iik tun chak maik kuigube eshkabik møi yamera (waraik pirømera) kølli misakmera yamera pasrabik pirømera, kastellano arrub kwalømwei pirau waraik misaamera katø søtøilø tøbøtakmera nu yaalløwei maik kanbalatø pasrøb ikwan kusrenanøb srøtø pørik tøgaik pikulyi siñalmera møik.

Aburrá Chagu, Cieza nui León, Sardella katø Robledo pørik wammera kusrenanpe Guayabal kølli misakmera ya (misaamera iik pirau misak) katø pirau waramik pirømera møi Medellín katø Itagüí yaallø pirømera pirø tøgamerayu chu pirau kuigwan wetørrabik may tranøbik54. Kastellano arrub kwalømwei pøriiløbe nu pirøwei pirøyu Sopetrán, Buriticá, El Peñol katø La Estrella yaallømera nui misaamera nebua ashibik may tranøbik; chi misrøb pøntøbigube kanbalatø pasrøbik yaallømera, katøgan pirausrø ambubiilø katø katøgan piraugurri misakmera kanbalatø waraik misaamera katø nebua pasrøbiilø køben55. San Lorenzo nui Aburrá, 1614–1616 Herrera Campuzano asha llirabik-yu mara pasrøbik, chagu misakmera katø katøgan piraugurri katøgan pirausrø ørøbik misakmera namtrik pønsraik. Aná piraugurri (truyu 1675-yu Villa nui la Candelaria nui Medellín marik) katsik kuigwan ashibik maramigwan køn: katøgan yamera pasrabik pirømera katsiilø køben, møi nu yaalløyu kølli kwaløm wammera kanbalatø pasrøbiilø købigwan56, 57. Kastellano arrub kwalømwei «misaamera nui misaamera» tøgaik munchibe kanbalatø chi pirøyu kølli kwalømwei yamera waraik ambub pønsraik nebua eshkabik kømøtø55.

Chi kanbalatø pasrabik pasrabik tøga pasrabik ashibik maramigwan køn. Kastellano arrub kwalømwei pirau waraik misaamera misrøb pøntøbikpe marøbiilø waramik mariiløwei katø kanbalatø nebua pasrøbik pishimisak ya yaalløweiwan katø kanbalatø pasrøbik køben; pasra, patsø patsø pila XIXyu katøgan pirau arrub waramik, pirø sruk pøntøbik katø tulba ushameraba marøbik maya nu ambubik Titiribí katø Concordia yau waraik yamerawan tarømarik57, 58. Iik yau waraik pirømerawan kølli misakmera pirau waramikmera, kastellano arrub kwalømwei katø nebua pasrøbiilø katø nuik pirø karub kwalømwei katsik marøb pasrøbiilø umbu umbu pasrabik kwalik tab sruk asha waminchibik pasrøbrik, maya kwaløm pirau waramikmera, katøgan pirausrø ambubiilø katø tøga ketøbiiløwan. Iik ashib mayyu, pirø ashibik kølli maymera, kangurri kangurri yunømarøbiilø katø kanbalatø waraik misaamera kanbalatø kuiløyu maramigmera pasraik. Chi kanbalatø maymera waramik katø pilamera kwalømmera ambub may kølli pønsrailø kusrenanøbik katø pørik kilgawei pønsraik siñalmera kanikkøweiwan mara pasrøbik maramigwan køn; møi waraik pirømera pirømerayu pasrabigugurri kanbalatø asha isubwei pønrrab kømøtø.

03

Kømik pirømera katø ashib pirømera

Aburrá Chagu kømik pirøpe pirømera ulluilø katø pilab pirø ashibigube kanbalatø pikulyi misrøbik kømøtø. Pi (nu pi) katø pimera kanbalatø arrub pimera pi purø pirau pasrabik pilab chak pirømera, tun patsik pirømera katø pi ørøbik pirøwei tun ullu chak pirømera tasiimeraba marøbik, møi nu yaallø yamera marigwan nu tarømarik. Kømik pirømerape pimera chaamera, tun ullu pirømera, sruk katø tun katsiimera, uñi tun llirabmera katø pikulyi tunmerayu katø pasraik. Katøgan pirø tøgamerayu ya (waraik ya), kaumera tasiimeraba marøbik katø yau (søriiløwei) tasiimeraba marøbiilø pønsraik siñalmera katøgan pilamerawei pørik købik. Iik pørik kilgabe pirau waramik kømik maik palain kuilø merrabsrø katsiilø nebua ashibik wamabik, kanbalatø ashib pirøyu mayeeløweyasik køn kwalømmera misaamera pirau arrub waramik munchi pasrøbik kømøtø62, 3.

Chi pirau waramigube namuy kusrenan møi kanlataik kømø købik. Nebua asha kusrenanøbiilø nu kusrenanøb yaweiwan namtrik, kølli pønsrailø kusrenanøbik iigwei wakøb ashibik maramik pøriilø mariilø katø maramik pøriiløwan pøtøbiilø pirau kanbalatø pasrabiilø kusrenan katø pønsraik (wakøb)63. Asha llirabik tasiimeraba marøbik pirømerayu kanbalatø pasrøbik kørrø, wetørrabiilø pirø umbu pasrabik kan tøga møik. Inchendø, maik pirøyu kusrenan ikwan ashibik pirømerayu pasrabik asha waminchibik pasrøbrik: pørik kilgamera chigabik pirau waramik chigabigwan kanbalatø kanlataik kømøtø. Pirauwei kanbalatø maymera møi katø marøb eshkamik pirø asha llirabiilø nu pirøwei katø chigucha asha llirabiilø pirømera kusrenan munøbik købik.

Pimera pimera pirø uñiilø katø chak ullu kanbalatø pasrøb; tun katsiimera purø uñiyu ullumay ambubik kørrø pi pøchak llirabik, pi uñigurri marøbik katø pi uñigurri pøtøbiilø marik. Ashib pirø nu kuik katø, pimerape misakmera misaamera kanbalatø waramikmera misaamera warailø katø katsik marøbiilø pirø maik kuilø tøga købik. Ya (waraik ya) pirømera katø kanlata (mawa) srøtø pøriilø srua katørabik kusrenanøbeløbe chi kanbalatø kuilø marøbiilø ya ulluwei, mariilø marøbik katø kangurri kangurri yunømarøbik ullu pasrøb ikwan eshkabik62, 32. Trugwan isubik kønrrai kangurri kan pirøwei tun chak maik kuik, maramiilø katø pønsraik siñalmera namtrik pønsraik munøbik købik.

04

Ashibik → nebua ashibik → pirau waramik kømik

Aburrá Chagu ke srøtø misakmera kanbalatø misaamera maik arrubikpe maramik kurøbik øsik købik. La Morena (Envigado) pirøyu 10.060 ± 60 katø 9.680 ± 60 nak sruk pila trenchibik pila trenchibiilø pilamera AP pørik køben. AP («iigwei nui møi kwaløm», 1950 kwaløm srøtø pørik tøgaik) pilamera kwalømmera tøgaik pilamerayu waminchimik pila kwaløm nebua pasrøbik munøbik3. Pønsraik siñalmerabe kølli iik kwalømmera pirau waramikmera pørik kilgayu pasrøbik, truwane chagu ke srøtø kesrøbik kwaløm nebua nebua pasrøbik kømøtø.

Suramérica elumay pøsrø kemay misaamera pirau arrub waramik kusrenanøbeløbe merrabsrø pirømerayu ambubik kønrrai kuilø katsiilø ashibik, pusu katsiimera katø katøgan nu pirømera kusrenanøigube ullu chigailø nu kuiløwan65. Tun chak maik kuigugurri, pirø ashibik Atrato, Cauca katø Magdalena pi pi chak pirømera katø Aburrá Chak pasrab maymera yaube kanbalatø maymera isua pasrøbiilø pasrøbik. Tsutsik kaumerabe maramik pørik pirøwei chi taigwan eshkab wam købik: kølli pønsrailøtøga nebua eshkabiilø maymera marøb eshkabik kømøtø ni ke srøtø misakmera chi pøn (3) pimerawan tøbøtakmay uñimay ambubik ullu ørøbik kømøtø. Kanbalatø misaamera maik nu kuik o kanbalatø pasrøbik asha isubik katø may tranøbik kømøtø.

Kølli pønsrailø kusrenanøbik marøb srukmera (tasiimeraba mariilø) kønrrailø kanbalatø maymera ashib katøgan may møik. Niquía (Bello) pirøyu kalus katsik sruk katsik nu katø katsik ketøbik tøga nu ullumay nuyu wetørrabiilø pøra eshkabik, pirø patsikmera pirau kanbalatø pasrabik nebua ashibik chigucha købik66. Chi maik kuik siñalmerabe Magdalena Tøbøtak katø katøgan nu pirømera mariiløwan kanbalatø ashchabiilø marøb siñal, pilamera kwalømmera ambub may nebua kusrenanømøik øsik købigwan62. Iik kanlataik kuilø kanbalatø kuilø maramik kusrenanøbiilø kusrenan may tranøbik; sruk (nu sruk) maik piraugurri chugurri pøntøbik mara pasramik sruk pirøwei srøtø pøriiløwan kanbalatø ashchabik katø kusrenanøbiilø kanikkøwei munøbik købik. Truyu ashibik pørik srøtø pøriiløbe chi mariilø sruk maik kuik ashibik o pirø sruk químicawei ashibik trenchibik møik kømøtø.

Pirø ashibik ashib ashibik tasik kerriguba kurøb ashib
Antioquia katø Atrato, Cauca katø Magdalena pi tøbøtak llirabmera. Tsutsik kaumera Aburrá Chagu pirømerai kanbalatø maymera pasrøbik, kølli pønsrailøtøga nebua eshkabiilø maymera kømøtø. Maramik pørik AD, 2026.
Mapa pørik fuentemera wan criterios
Copernicus GLO-90 relieve; HydroRIVERS pimera; departamental límite wan Medellín referencia punto, DANE 2025.67, 51, 52, 61 Sombreado-yu nuyasruk 1,5× factor; simbólico grosor pi caucemera. Cronológica asignación illik editorial flechamera; Aburrá símbolope arqueológico sitio localizar-kamo. Produced using Copernicus WorldDEM-90 © DLR e.V. 2010-2014 and © Airbus Defence and Space GmbH 2014-2018 provided under COPERNICUS by the European Union and ESA; all rights reserved.

05

Kølli kwalømgurri Cauca Ullu pi chak wammera

Aburrá Chak, yau waraik tun umbu chak pirømera katø Cauca pi chak pirø kølli pønsrailø kusrenanøbik mariilø kanlataik kuilø, mariilø marøbik katø kangurri kangurri yunømarøbik pønsraik siñalmerawan namtrik, misakmera pirau waraik misaamera kanbalatø tøgaikmera kusrenan may tranøbik62, 32. Chi ashib maybe maramik srøtømera iik srøtømera, marøb srukmera, tasiimeraba maramik maymera katø maik palain kuilø kapba ashibiilø pirømerayu ambubigube maramigmera pasraik, mayeeløweyasik køn nu pirøyu kanbalatø misak misaamerawei, yaallø karubik o isubikwei møi kuik isubik kømøtø. Pirø ashibik pa (2) kusrenanøbik pirømera tøbøtak arrub: «Quimbaya»-wan kølli kwalømgurri kanbalatø pasrabik Cauca Tøbøtak katø Cauca pi ullu pi chak nu may asr srugwei. Pip katsik ashibiiløbe pirømerai srøtø pørik tøgaikmera købik, pirø katsiimera misaamera waramikwei kømøtø.

«Misaamera maik waramik Quimbaya» munchipe katøgan kwalømmera katø chugurri pøntøbiilø mariilø namtrik pønsraik, kastellano arrub kwalømwei pørik kilgamerayu quimbayas munchi misakmeraweinguk katsik kuigwan eshkabik maramigwan køn. 2024-yu Kølli mariilø ashib ya nui Oro Quimbaya mayeelø ashamik pasrøbik møi marøb pasrøbik eshkabikpe kwaløm Arcaico, Cauca Tøbøtak kølli nu kwalømwei nu pirøwei (600 a. C. – 700 d. C. aprox.) katø Cauca Tøbøtak søtø kwaløm (kastellano arrub kwalømwei kanbalatø waminchibik wan) katsik kuigwan ashibik68. Truyu chi kwalømmera tøgaik srøtø pørik tøgaik mayeelø ashamik kwalik tab sruk srua marøbrik: pilamera katø tøgaik munchimera Aburrá Chak pirau kanbalatø pasrabiilø møi kwalømwei mayeeløweyasik kønyu nuiikkø katøgan pirausrø ørøbik maramigwan køn kømøtø.

Nu pirøwei kølli pønsrailø kusrenanøbik søtø søtø ambubiiløbe pirø pisu (chilliitøga marik køtsø) katø yau (søriiløwei) tasiimeraba marøbiiløyu tarømariilø, pirømera katø kwalømmera katsik kuilø katø pørik62, 66. Chilliitøga marik marøb may nu, kanbalatø, misak misaamera nu munchi asha eshkabik ni kanbalatø nebua pasrøbik yaallø karubik møi katø marøb eshkabik may tranøbik kømøtø. Asr chishtøga pirø sruik kølli kwaløm pørik wammera yamera (yamera warailø) katø maymera møi wammera katø pasrøbik; chi asha waminchibik møyu pørik, kanbalatø wetørrabik maik pasrabiilø katø llirabik may maik kuigwan waminchibik asha isubik maramigwan køn54. Chi pørik wammera pila kwaløm trenchibiilø kølli pønsrailø kusrenanøbik pirau kanbalatø pasrabiiløwan kanbalatø ashchab ikpe ambub pønsrailø, tarømariilø katø katsik kuilø ashibik may tranøbik, Cauca nu may mayeeløweyasik køn misaamera kanbalatø waramik mayeelø kanlataik kanbalatø katsik misrøbik kømøtø.

Pirø ashibik ashib ashibik tasik kerriguba kurøb ashib
Cauca tøbøtak katø Cauca pi ullu pi chak. Pip katsik ashibiilø pirømerai katø kølli kwaløm pønsrailø pirømera kanbalatø ashchabik; misaamera maik waramikmera pirø katsik pasrøbik kømøtø. Pikulyi siñalmera møi waraik pirømera eshkabik. Maramik pørik AD, 2026.
Mapa pørik fuentemera wan criterios
Copernicus GLO-90 relieve; HydroRIVERS pimera; DANE 2025 departamentomera wan 20 yatmera (Bolombolo incluyendo).67, 51, 52, 61 Contexto arqueológico: Museo del Oro Quimbaya.68 Superpuesto editorial ventanamera, arqueológico polígonomera ni cañón oficial límitemera kamo. Sombreado-yu nuyasruk 1,5× factor; elevación colormera. Produced using Copernicus WorldDEM-90 © DLR e.V. 2010-2014 and © Airbus Defence and Space GmbH 2014-2018 provided under COPERNICUS by the European Union and ESA; all rights reserved.

Vancouver kanbalatø ambub may

Pørik srøtø pøriilø (Srøtø pørik tøgaikmera)

  1. Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf Pørikwan ashik
  2. Obregón Cardona M. Lugares de habitación prehispánicos en el Valle de Aburrá: grupos domésticos, prácticas y diferencias sociales. Bol Antropol. 2017;32(54):192-223. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a09. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615 Pørikwan ashik
  3. Proyecto AD. Paisajes, cascadas y panorámicas del Valle de Aburrá [potomera]. Proyecto poto archivo; 2007. Las seis fotografías de la galería, Bello, Copacabana wan Girardota panorámica wan, corresponden a 2007, según confirmación del propietario el 20 de septiembre de 2026.
  4. Organización de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentación; Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura. Mapa de suelos del mundo 1:5 000 000. Vol. IV, América del Sur [Internet]. París: UNESCO; 1971 [ashik 2026 sep. 17]. p. 43-44. Múyu ashik: https://www.fao.org/docrep/019/as361s/as361s.pdf Pørikwan ashik
  5. Gómez J, Núñez-Tello A, Mateus-Zabala D, Alcárcel-Gutiérrez FA, Lasso-Muñoz RM, Marín-Rincón E, et al. Physiographic and geological setting of the Colombian territory. Pørikyu: Gómez J, Mateus-Zabala D, editormera. The geology of Colombia. Vol. 1, Proterozoic–Paleozoic. Bogotá: Servicio Geológico Colombiano; 2020. p. 1-16. doi:10.32685/pub.esp.35.2019.01. Pørikwan ashik
  6. Gobernación de Antioquia. Plan departamental de gestión del riesgo de desastres [Internet]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 17]. Cap. II, 2.1-2.2.1. Múyu ashik: https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/Dapard/2020/03-marzo/pdgrd-antioquia-2018.pdf Pørikwan ashik
  7. Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Plan de gestión 2024-2027 [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2024 [ashik 2026 sep. 17]. p. 137-139, 144. Múyu ashik: https://www.metropol.gov.co/area/SiteAssets/Paginas/planeacion-estrategica/plan-de-gestion/PlanGestion_2024-2027_VF.pdf Pørikwan ashik
  8. Área Metropolitana del Valle de Aburrá. RedRío [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. Múyu ashik: https://www.metropol.gov.co/area-metropolitana/Pages/Agua/Sidebar/Redrio.aspx Pørikwan ashik
  9. Muñoz-Arroyave E, Pineda-Gómez H. La expansión del proyecto Medellín: implicaciones territoriales para el Valle de San Nicolás y el Cauca Medio (Colombia). Ciudad y Territorio Estudios Territoriales. 2023;55(218):1155-76. doi:10.37230/CyTET.2023.218.9. Pørikwan ashik
  10. HydroSHEDS. HydroSHEDS core data, versión 1.1: modelo digital de elevación con vacíos rellenados, 15 segundos de arco, América del Sur y América del Norte y Central [datos pørik Internet-yu]. HydroSHEDS; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://www.hydrosheds.org/hydrosheds-core-downloads Pørikwan ashik
  11. HydroSHEDS. HydroRIVERS, versión 1.0: América del Sur [datos pørik Internet-yu]. HydroSHEDS; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://www.hydrosheds.org/products/hydrorivers Pørikwan ashik
  12. Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2025: capa Departamento [datos pørik Internet-yu]. Bogotá: DANE; 2025 [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/MapServer/319 Pørikwan ashik
  13. Área Metropolitana del Valle de Aburrá. División política: capa Valle de Aburrá, extensión espacial en EPSG:3116 [pirø mapa servicio Internet-yu]. Medellín: AMVA; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://sim.metropol.gov.co/arcgis/rest/services/Division_Politica/Division_Politica/MapServer/2 Pørikwan ashik
  14. Vélez Escobar N. El pueblo aburrá de Guayabal en 1541. Bol Antropol. 1999;13(30):221-240. doi:10.17533/udea.boan.337539. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/337539/20792655/166807 Pørikwan ashik
  15. Cuevas Arenas H, Castañeda AF. Un acercamiento de la configuración de los pueblos de indios de la provincia de Antioquia colonial. Pørikyu: Freire Tigreros ME, Restrepo Rodríguez D, compiladoras. Comunidades epistemológicas: investigando la actualidad desde diversas disciplinas. Tomo I [Internet]. Cali: Universidad Santiago de Cali; 2019 [ashik 2026 sep. 19]. p. 131–154. Múyu ashik: https://libros.usc.edu.co/index.php/usc/catalog/download/255/328/5149?inline=1 Pørikwan ashik
  16. Caicedo LJ. IV centenario de la fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios en Antioquia, 1616–2016 [Internet]. Envigado: Corporación Otraparte; 2015 sep. 3 [ashik 2026 sep. 19]. Múyu ashik: https://www.otraparte.org/agenda-cultural/ciencia/san-lorenzo-aburra/ Pørikwan ashik
  17. Jiménez Meneses O. Devoción, fiesta y poblamiento en las fronteras del Nuevo Reino de Granada, 1650–1800. Diálogos Rev Electr Hist. 2017;18(2):36–58. doi:10.15517/dre.v18i2.25856. Múyu ashik: https://www.scielo.sa.cr/scielo.php?lng=en&nrm=iso&pid=S1409-469X2017000200036&script=sci_arttext&tlng=es Pørikwan ashik
  18. Ramirez Bacca R, Londoño-Uriza EA. Colonización y poblamiento en Antioquia (Colombia), 1850–1890. Los casos de Titiribí, Concordia y Jericó. Hist Caribe. 2024;19(45):105–146. doi:10.15648/hc.45.2024.4090. Múyu ashik: https://revistas.uniatlantico.edu.co/index.php/Historia_Caribe/article/view/4090?articlesBySimilarityPage=3 Pørikwan ashik
  19. European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model [datos pørik Internet-yu]. [Pirø chú unanik]: ESA; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. GLO-30 Public, 2021 AWS distribución. Múyu ashik: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Eshkawaik wan condiciones: https://dataspace.copernicus.eu/explore-data/data-collections/copernicus-contributing-missions/collections-description/COP-DEM Pørikwan ashik Kørøp vínculo
  20. Gobernación de Antioquia. Mapas base: cuerpos de agua, drenaje doble y drenaje sencillo [pirø geográfico servicio Internet-yu]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. Capas 6, 7, 8. Múyu ashik: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer Pørikwan ashik
  21. Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional, versión 2025: Zona Urbana [datos pørik Internet-yu]. Bogotá: DANE; 2025 [ashik 2026 sep. 19]. Capa 305. Múyu ashik: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/FeatureServer/305 Pørikwan ashik
  22. Otero de Santos H. Áreas de potencial arqueológico en el municipio de Envigado [Internet]. Envigado: Municipio de Envigado, Secretaría de Planeación; 2007 [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/3.InformeFinalArqueologiaPOT.pdf Pørikwan ashik
  23. Instituto Colombiano de Antropología e Historia. Programa de Arqueología Preventiva [Internet]. Bogotá: ICANH; [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://www.icanh.gov.co/transparencia-acceso-informacion-publica/tramites/programa-de-arqueologia-preventiva Pørikwan ashik
  24. Proyecto AD. Panorámica de la mancha urbana de Bello, Copacabana y Girardota [poto]. Proyecto archivo; 2007. 2026 septiembre 20-yu marøpik kørøtwan eshkawaik.
  25. Delgado M. Sinopsis de la arqueología y la bioantropología del poblamiento temprano del noroccidente de Sudamérica. Rev Colomb Antropol. 2017;53(1):213-239. Múyu ashik: https://revistas.icanh.gov.co/index.php/rca/article/download/9/8/15 Pørikwan ashik
  26. Bermúdez Restrepo MA. Los grupos portadores del estilo cerámico tardío en el centro del departamento de Antioquia. Bol Antropol. 1997;11(27):187-201. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/338724/20793783 Pørikwan ashik
  27. European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model, GLO-90 [datos pørik Internet-yu]. ESA; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. 2021 AWS distribución. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Múyu ashik: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/ Pørikwan ashik
  28. Museo del Oro. Museo del Oro Quimbaya y Jardín arqueobotánico: un legado milenario en el corazón del Eje Cafetero. Bol Mus Oro. 2024;(62):159-164. Múyu ashik: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/download/22358/22430/43990 Pørikwan ashik

Pirø ashibiilø maik asha waminchibik. Nebua pørik wammera SIG kurøbiiløwan marik mayeelø kusrenanømik eshkabik pirø ashibik marik. Munchimera møi pirømera munchi asha eshkabik; tsutsik kaumera katø pip katsik ashibiilø maramik pørik chi taigwan eshkab wammera købik. Srøtø pøriilø, nu pikulyi tøgaikmera katø katsik tøgaikmera poto tøbøtagu eshkabik.