Pørik marøb misakwei · maywan kusrenanøb wam · nui tasigu waramik

Marøb munchi pasrøbiilø katø srøtø pøriilø

Møi 2026 pørik maik pasrøbik katø 2007 maramik pørik kan pørik pasrøbik kølli kwaløm wam maramik. Tru pørik ishik misak isub kusrenanøbikwei pørik marøb misakwei, tasiimeraba maramik may kanbalatø marøbik, potomera chugurri pøntøbik, møi IA møi marøb ashibiilø katø srøtø pøriilø srøtø pøriiløwan katsik kuigwan ashimik.

Møi pørik maik pasrøbik · 2026

Maramik pørik AD

Aburrá Kusrenanømøik ashibik poto wam kanbalatø pørik pasrøbik, nebua kusrenanøbik, llirab ashibik katø maramik kusrenanøbik møi kwalømyu pasrøbik.

May katø pørik pasrøbik nui tasigu waramik

Julián nui Jesús Pérez Nu pimera

Misaamera kusrenanøb misak · Kusrenanøbiilø Misaamera pirøwei Kusrenanøbik

ORCID katsik ashib llirab ↗

Maramik pørik marøb, kusrenanøb wam, ullu pasrabik wam asha sruik katø katø nebua ashibik, ashibik pøsrø may ashibik katø nebua pasrøbik søtø. Nebua waminchib wammera katø mayeelø ashamik pørik nui tasigu waramik misak pørik marøb misakweiyu katø.

Publicación-mera wan académica trayectoria11 kusre-wam · artículo, capítulo, reseña wan obra colectiva

Arqueología, pirø, misakmerawei kømik (cultura) cambio-mera wan universidad wam kusre-wammera. Mayaelø referencia nui publicación o disponible registro-ik enlazatø. Tii trayectoria listape nui propia numeración katøp wan proyecto Vancouver ashisho-wam secuencia parte kamo købik.

Artículos

  1. Pérez Ríos J de J. Propuesta conceptual: la producción social del espacio local alrededor de megaproyectos de infraestructura de transporte en Colombia. Estudios Geográficos. 2019;80(287):e022.

  2. Pérez J, Puerta Silva C. Modelos de universidad y una universidad para la sociedad. Revista Debates. 2017;(76):18-28.

    Institucional referencia; completo texto wan DOI localizar-kamo købik.

  3. Pérez Ríos J de J. Relaciones espaciales y transformaciones culturales. El caso de la comunidad indígena embera de Nusidó, municipio de Frontino (Antioquia, Colombia). Boletín de Antropología. 2014;29(47):141-158.

  4. Pérez Ríos J de J. “Los indígenas no saben más que tejer canastros”. Despojo sobre las tierras del resguardo de Cañasgordas, al noroccidente de Colombia (1886-1920). Boletín de Antropología. 2012;26(43):11-41.

Capítulo en libro

  1. Pérez Ríos J de J. Apuntes sobre una frontera interna: el caso del resguardo colonial de San Carlos de Cañasgordas, Antioquia, noroccidente de Colombia (1886-1920). En: Nates Cruz B, coordinadora. La frontera, las fronteras. Diálogos transversales en estudios territoriales contemporáneos. Manizales: Universidad de Caldas; 2013.

    ORCID-yu declarado registro wan REDRETEC-yu identificado libro. Capítulo páginamera wan editorial datomera comprobación pendiente katøp; DOI localizar-kamo købik.

Reseñas

  1. Pérez Ríos J de J. Cultura política y gobierno alternativo: el caso del gobierno del taita Floro Tunubalá en el departamento del Cauca. Boletín de Antropología. 2015;30(50):242-245.

  2. Pérez Ríos J de J. Sobre una arqueología de la arqueología. A propósito de una reflexión de la disciplina. Boletín de Antropología. 2012;27(44):335-339.

    Revista número kørig: 2012. Portalpe 2013-yu publicación registratø.

  3. Pérez Ríos J de J. Nuevas propuestas para la interpretación del pasado: San Agustín, o el arte de la representación de mitos perdidos. Boletín de Antropología. 2011;25(42):303-310.

    Revista número kørig: 2011. Portalpe 2012-yu publicación registratø.

  4. Pérez Ríos J de J. Caminos antiguos en el Valle de Aburrá. Cuando el bosque no deja ver los árboles. Boletín de Antropología. 2010;24(41).

    Revista número kørig: 2010; portalpe 2011 registratø. Paginación comprobación pendiente katøp: ashisho-wammerape discrepatø wan consultado descargape katø artículo pasrøtø.

  5. Pérez Ríos J de J. Apuntes sobre Arqueología colombiana: un discurso construido desde la exclusión. Boletín de Antropología. 2006;20(37):372-376.

    Tøgø firma: Julián de J. Pérez Ríos. Portalpe 2010 registratø; ejemplarpe 2006 kørig-we køn.

Colectiva obra-yu participación

  1. Gobernación de Antioquia, Departamento Administrativo de Planeación; Universidad de Antioquia, Instituto de Estudios Regionales. Las fronteras de Antioquia. Aspectos físicos, jurídicos, históricos, económicos y socioculturales. Medellín: Departamento Administrativo de Planeación; 2005.

    Julián de Jesús Pérez Ríospe Lucella Gómez Giraldo coordinado kusre-wam equipo urek formación estudiante mata figuratø. Indexado copia-yu crédito unanhip; DOI localizar-kamo købik.

2026 septiembre 25-yu revisado referenciamera. Mayaelø revista número kørig conservatø wan en línea registromerawan diferenciamera pasrøtø købik.

Møi pørik maik pasrøbigube IA purugubik

OpenAI Codex, Google Antigravity katø Google Gemini · 2026

Maramik pørik AD møi kwalømyu pasrøbigube purugubik: OpenAI Codex-wan siñal tøgaik nu misrøb ambubik katø katø nebua ashibik, ashibik tasik katøgan pirøyu kuik ashib ashibik tasik marøb siñal, mayeelø kesrømdiik katø pøriiløyu llirabik purø tabik marøb, srøtø pøriilø kanbalatø nebua pasrøbik katø pørik kilgawei srøtø pøriilø søtø ashibik; Google Antigravity-wan nu srukmerayu tasiimeraba maramik may katø kølli kwaløm pønsraik nebua ashibik, pørik kilga katø srøtø pøriilø kanbalatø pasrøbik, kanbalatø pasrøbik maramik ashib potomera mara pasrøbik katø purø trik wammera katø nebua ashibik; katø Google Gemini-wan nupik, purø, kuchi katø waminchimøtø kusrøngømerawan usha søtø pøigubik kanbalatø pasrøbik maramiilø ambub poto katø mørøb wam marøb pøntøbik.

Pirø ashibiilø, kapba ashibiilø katø møi llirab ashibik maramiilø tasiimeraba marøbigube purugubik, nui srøtø pøriilø katø møi marøb ashibiilø munchi asha eshkab. Isub kusrenanøbik tasiimeraba marik (IA) marøb srukmerawan marik tarømarik, Julián nui Jesús Pérez Nu pimera pøsrø may ashibik, katø nebua ashibik katø nebua pasrøbik tabik.

Kanbalatø misrik isub kusrenananøbik iik srøtø

Isub kusrenanøbik tasiimeraba marik katørab srua marik ambub marøbik tøga lata nebua ashib; misak pørik marøb misakwei, pønsraik siñal chugurri pøntøbik, nebua kusrenanøbik katø nebua ashibik katø nebua ashibik, siñalmeran asha isubik katø kusrenanømik møi marøb ashibik katsik kuigwan ashib maramigwan katøgan pasrømøtø køn.

Chilliitøga trik wammera kuiløyu katøgan trikyu pasrøbik katø pørik pasrøbik nebua ashibik

Maramik pørik AD, 2026. Truntøkan (7) trik wammera kuilø —español, inglés, chino simplificado, portugués, francés, namtrik (Misak misaamera trik wam) katø árabe— katøgan trikyu pasrøbik katø pørik pasrøbik nebua ashibik Google Antigravity katø OpenAI Codex IA purugubigwan marik, Julián nui Jesús Pérez Nu pimera may pørik pasrøbik tabik. Misak wamwan kanbalatø marik køn trik wamwei maramiilø katø pørik kilgawei ullu srøtø nui nebua pørik wammera nebua asha kusrenanøbik (ashibik katø asha payibik) købik; trik wam waminchib misakmera o trik wam kusrenanøbik nebua kusrenanøb misakmera nebua ashibik maik palain kuikwei kømøtø (no munchi pasrøbik).

Na marik køn Tøga wam (Iik kesrøb wam), Pirø maik nu købik (Pirømera maik kuik), Pønrrabelø søtø (Pilamera kwalømmera ambub may), Srukmera maik chak pirø (Sruk), Mamiimera, Asru pørik katø siñal asamdiikmera (Siñalmera chi taigwan) katø Marøb munchi pasrøbiilø katsik. Pønsraik siñal, siñalmeran asha isubik katø isua pasrøbik wam katsik kuik, kølli kwaløm pønsraik wammera katø kanikkø Vancouver tøgaik pasrøbik nebua wakøbik. Mayeelø ashamik pørik uñi munchimera katø marøb ya munchimera iik srøtø pørik wamyu katø.

Pøra pøntrøbiilø nu srukmerayu nebua marøb pasrøbik katø mayeelø ashamik pasrøb merrab katø nebua ashibik nebua wakøbik. Purø (pura), kuchi (kush) katø waminchimøtø kusrøngømerawan usha søtø pøigubik purø trik wammera ambub potomera (ambub poto) Namtrik (gum) katø chilliitøga trik wammera munchi pørik ullu pasrøbiilø, nuik ashibiilø katø pørik tøgamera ullu pasrøbik, iik srøtø pørik mørøb wam katø kwalømmera nebua wakøb.

Lincha waminchib wam katø purugub tranøbiilø · 2026

Nebua kusrenanøb tabik waminchibiilø

Isubik wam, nebua ashibik katø wam tranøbiiløwan mayeeløwan tranøbik nebua kusrenanøbmera kanikkø tabik tabik waminchibik.

Ana Carolina Guatame García

Nu kusrenanøb ya nui los Andes misaamera kusrenanøb misak, University of Tøbøtakwei Lancashireyu tsutsik nebua ashibik misaamera kusrenanøbik misrøb pøntøbik katø Nu kusrenanøb ya Nu pirøwei nui Colombiayu Nebua øsik kuik Mayeeløweyasik nuik kusrenanøbikwei kusrenanøbiilø. Nui llirabik may misak maik maramigwanmera misaamera kaig mariilø kusrenanøb wam katø kømøtø misrik misakmera wetørramik katsik købik.

Bresnhev Yaallø Gómez

Kølli kwaløm pønsrailø S.A.S.-wan kanbalatø pasrøbik misaamera kusrenanøb misak katø kølli pønsrailø kusrenanøb misak. Nui llirabik may iigwei wakøb ashibik kølli pønsrailø kusrenanøbik maramik pøriilø, surmay pøsrø kemay Antioquia pirøwei kølli kølli kwalømwei misaamera pirau arrub waramik kusrenanøb wam katø nu pirøwei kølli mariilø ashib ya salamerawan kølli kwaløm pønsraik kølli pønsraik wakømik mayeelø kusrenanømik eshkabik katsik købik.

Carlo Emilio Piazzini Suárez

Nu kusrenanøb ya nui Antioquia misaamera kusrenanøb misak, Nu kusrenanøb ya Nu pirøwei nui Colombia Kølli kwaløm wam kusrenanøbik katø Nu kusrenanøb ya nui los Andes Kølli kwaløm wam nuik kusrenanøbik. Kusrenanøb ya nui Kusrenanøbiilø Nu pirøwei (INER) kusrenanøb misak nui misak, kølli pønsrailø kusrenanøbik, nebua kusrenanøbik kølli kwaløm wam katø misaamera pirøwei kusrenanøbiiløyu llirabik maywan.

Luis Alberto Imbacuan Narváez

Tarømarøb misak misaamerawei, Nebua marøbik nui Talento Misak y la Merrabsrø marøbik nebua kusrenanøb misak, Gerencia nui Maramik pøriilø maramik kusrenanøbik kan tarømarik nebua kusrenanøbigwan. Medellín yaalløwei iigwei isua pasrøbigube 17 pilamera waramik kusrenanøbik katø misaamerawei nebua marøbik katø nu yaalløwei nu misrøb ambubik maramik pøriiløyu llirabik maywan.

Silvia Jembuel

Nu kusrenanøb ya nui Cauca (Universidad del Cauca) marøb ashibiilø kusrenanøb misak (Maestra en Artes Plásticas), Cauca pirøyu (Colombia) Misak misaamera kusrenanøb misak katø nui misaamera pøsrø may misak. Nui llirabik may marøb ashibiilø, atsa maramik isubik katø Misak misaamera wam katø namtrik trik wam kusrenanømik kanbalatø ambubik, Ishuk Misak pula unik pasreik Misak ishukmera atsa maramik kusrenanøb pørik ullu pasrøb.

Verónica Bertero

Nebua karubik nui Wakøbik pirø (wakøbik pirø) Nu pirøwei (Córdoba, Argentina) kanbalatø pasrøbik waraikmera kusrenanøbik. Nui llirabik may pirøtøga pøntøbik kølli pønsraik wakømik nebua wakøbik katø kølli sruk tsutsikmera kusrenanøbik kusrenanøb wam katsik, Argentina Precordillera Ordovícico nu pusuwei pusu køtsø ushamera wam mayeelø ashamik pøriiløwan.

Pørik pasrøbik ambub marøbik · Antigravity katø Codex

Katø nebua ashibik katø mayeelø ashamik pørik maramik maymera

2026 purø trik wammera pøra pøntrøbik katø nebua ashibik truntøk kwaløm maymerayu marik, isub kusrenanøbik tasiimeraba marik purugubik katø pørik marøb misak may pørik pasrøbigwan.

Tøga pørik kilgamerawan kwalømyu katø katø

Kwaløm may 1: Nebua pasrøbik

Chilliitøga marik køtsø pørik kilga kanbalatø pøriilø kanbalatø ambubik katø merrab pørik maik pasrøbiilø kanbalatø ashchab katø katø srua ambubik kanlataik pørik iik srøtø pørik nebua wakøbik købik.

Antigravitywan nebua ashibik iigwei isua pasrøbik

Karpathy Maramik may

Pirau kanbalatø pasrabik, maramik maywei maik marøb waramik maik maramigwanmera, maya katik arrubik katø newan kuigwan ashibik nebua ashamik maymera chi taigwan trenchibik. Maramik pørik iik tarømarik kanbalatø nebua pasrøbigwan (nebua pørik maik maramik wammera, pirau kanbalatø pasrabik katø pøntøbik nebua eshkabik) «Karpathy Maramik may» trenchibik.

Nebua ashibik tøga ambub misrøbik

IA: Antigravity

Maramigwan wam —tarømarik maik maramik wam— nebua pasrøbik, maramik tøgamera, kømøtø maramigwanmera katø pørik tøgamera katø nebua ashibik karub wam mara pasrøb købik.

Pørik tøga tøga pørik tøga nebua ashibik · Antigravity

Kwaløm may 2: Nebua ashibik katø Wakøbik

Kangurri kan nu sruk tasiimeraba maramik may, kølli kwaløm pønsraik, pørik pasrøbik katø purø trik wammera katø nebua ashibik: ullu pasrabik wammera, srøtø pøriilø, katøgan trikyu pasrøbiilø, ashib pørik, kanbalatø maymera katø ashibik poto wam kanbalatø maramiilø.

Nebua pasrøbik katø newan kuigwan ashibik · Antigravity

Tabik kuik wakøbik

Pønsrabik nebua tøga pasrøbiilø marøbik kilga maramik, truntøkan (7) trik wammera umbu kanbalatø nebua pasrabik nebua eshkabik katø nebua pasrøbiilø katø pørik maik pasrøbiilø pørik kilga købik.

Kanbalatø pasrøbik katø web mayeelø ashamik pørik · Codex

Kwaløm may 3: Mayeelø ashamik

Nebua ashibik kanbalatø pøriilø web Internet ya pasrøbik nebua pasrøbik, kanikkøwei purugubiilø nebua wakøbik, mayeeløweyasik pørik kilgamera mayeelø ashamik pørik katø waraik pirø maik ambub marøbik nebua eshkabik købik.

Chilliitøga marik køtsø ashibik · pørik marøb misakwei · kanbalatø marøbik

Katørab srua marik maik maramigwanmera katø maik kuilø

Maramik pørik AD Aburrá pørik wam merrab pønrrabelø srøtø wamwan mayeeløwan tranamik katø nui mayeelø kusrenanømik eshkabigube mariiløwan asha kusrenanamik.

Møi kwalømikkø pasrøbik ashamik wam · 1 oct. 2026

Mayeeløweyasik kesrø may katø katø srua marik maramik maramigwan chamera

Maramik pørik AD mayeeløweyasik waramikpe nui ullu pasrabik wammerawan katø srua maramik mayeeløwei maramik maramigwan cha kømøtø køn. Katø pørik marøb misakmera mariiløweimerabe nui kanikkøwei maik kuiilø nebua wakøbik. Katørab srua marik maramik maramigwan chamera katø kanbalatø marøbik pasrøbik wammera, maramik pørik tasigu waraik misagwan kanbalatø waminchibik. Maik maramigwan srøtø ashibik katøgan pasrabiilø katø katsik tøgaiilø nebua wakøbik købik.

Tru ashamik wambe mayeeløwei Creative Commons maramik maramigwan cha tranøb kømøtø katø nebua ashamdiik mariiløweimera kanbalatø pasrabik maramik maramigwan chamera o maramik maramigwan chamerawan katsik marøb pasrømøtø købik.

Ullu pasrabik wammera katø pørik pasrøbik tarømarik

Julián nui Jesús Pérez Nu pimerabe maramik pørik kusrenanøb wam (nebua asha kusrenanøbik), ullu pasrabik wam asha sruik katø katø nebua ashibik, nu kusrenanøb yawei kanbalatø nebua pasrøbik katø kapba ashibik pøsrø may ashibigwan karub eshkabik. Møi pørik maik pasrøbikpe usha lincha waminchibiilø, wam pørik wammera, siñal asamdiikmera katø tasiimeraba ambub ashibik maramiiløwan ullu pasrøbik købik.

Nui tøga misak tranøbik wammera maik maramigwantøga kanbalatø pasrabik maik maramigwanmera nebua wakøbik. Tru asha kusrenanøbikpe chilliitøga marik køtsø kølli kwalømwei ashibik poto wam kanbalatø, nui ashib pøriilø (srøtø pøriilø) o katø pørik marøb misakmera mariiløweimera wam kanikkøwei nui købik isumøtø købik.

Møi siñal tøgaik katø ashib ashibik tasik

2026 maramik kusrenanøbik møi kwalømyu pasrøbikpe pøriiløyu llirabik, ashibik tasik katø ashibik tasik nebua pasrøbik, llirab ashibik asha llirabik, ashib poto nu marøb ashibik katø srøtø pøriiløwei ashibik marøb srukmerawan ullu pasrøbik. Nui nu misrøb ambubik katø katø nebua ashibikpe OpenAI Codex katø Antigravity purugubigwan marik, Julián nui Jesús Pérez Nu pimera pøsrø may ashibik, katø nebua ashibik katø nebua pasrøbik tabik købik.

Siñal tøgaikpe truyu tasik pørik sruk marøbik kilga nuiikkø maramik maramigwan cha ni Creative Commons tabik tranøb eshkamøtø. Wakømdiik nui tranøbik wammera wam købik maik maramigwanmera kanbalatø wakøbik; misak wakømdiik møi marøbik illik nuiikkø marøb pøntøbik siñal tøgaik wam kanikkøwei kuik nebua waminchimøtø. Katø pørik marøb misakmera ullu tøgamerabe nui maramik maramigwan chamera nebua wakøbik købik.

Potomera katø IA purugubigwan møi marøb ashibiilø

Potomerabe nui kazhigube katø kapba ashibik pørik kilgayu pasrab pørik marøb misakwei katø chugurri pøntøbigwan nebua wakøbik. IA purugubigwan marik møi marøb ashibiilø, pirø ashibiilø katø ashibik pøriiløbe nui ambub marøbik katø may eshkabik ashib pørik wammeran (srøtø pøriilø) munchi asha eshkabik købik.

Chi marøb munchi pasrøbikpe tasiimeraba marøbigwan pørik kilgayu pasrøbik; maik maramigwan asha kusrenanømøtø truyu IA pøntøbiilø kanikkøwei maik maramigwanmera munchi pasrømøtø. Ashib poto kan møi marøb eshkab marik køn srøtø pørik tøgaik mariiløwei wam pasrabik maik maramigwanmerawan kanbalatø pøntøb kømøtø købik.

Maramik pørik ashib pøriilø katø møi kuik

Srøtø wammera, pørik kilgamera, potomera, pirø ashibik marik, nebua pørik wammera katø katø katøganwei mariiløweimerabe nui kanikkøwei maik kuiilø nebua wakøbik. Ashib pørik (srøtø pørik) kan munchi pasrøbikpe trugwan katø marøb eshkamik mayeeløwei maramik maramigwan cha kømøtø købik.

Munik (munchi) katø siñal potobe Maramik pørik ADwan munchi asha eshkabik; tru ashamik wambe marøb yawei purugubik o kanbalatø maramik wam isubik pasramik katørab srua kømik maramigwan cha tranømøtø. Mayeeløweyasik mayeeløwei pirø mariilø, isubiilø o mariilø wam kanikkøwei kuik mara pasrømøtø købik.

Mayeelø kusrenanømik eshkabik maramik maramigwan chamera katø kanbalatø maramik wammera

Katørab srua marik maramik maramigwan chamera, kusrenanøb purugubiilø, marøb yamera, ullu pasrabik wam nu misrøb ambubik katø maramik purugubik pasrøbik wammera, Julián nui Jesús Pérez Nu pimerawan kanbalatø waminchibik. Kanbalatø wammerabe kusrenanøb wam (nebua asha kusrenanøbik), møi marøbik, møi kwalømyu pasrøbik katø nebua kusrenanøbik kanbalatø purugubik tarømarik tranøbiilø asha isub chib købik.

Tasigu waraik misagwan kanbalatø waminchibik →

Jorge Fidel Castro katø 2007 kanbalatø marøb misak marøb yamera marøb munchi pasrøbiiløbe kølli kwalømwei marik asha kusrenanøbik lata nebua wakøbik. Pørik pasrøbik munchi pasrøbik katø srua marøbik maramik maramigwan chamerabe tru ashamik wamyu kanbalatø katsik kuigwan ashibik købik.

Kølli kwalømwei marøb munchi pasrøbiilø · Medellín, 2007

Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik2007 tøga marik

Tru pørik tøgayu asha kusrenanøbik misakmera, chi maramik kuiilø katø marøb yamerabe 2007-yu marik nu kusrenanøb yawei tarømarik katø ashibik poto wam kanbalatø kanbalatø kanbalatø pasrabik købik.

2007 nu kusrenanøb yawei tarømarik katø ashibik poto wam kanbalatø

Pørik marøb misak
Julián nui Jesús Pérez Nu pimera
Maik marik
Tarømarik nui patsik møk asha sruab al uñi munchi nui misaamera kusrenanøb misak
Kusrenanøb purugub misak
Sofía Botero Páez
Marøb siñal y marøbik kilga pørik iik srøtø pøriilø (2007)
Jorge Fidel Castro
Marøb ya
Nu kusrenanøb ya nui Antioquia, Facultad nui Nebua kusrenanøbik Misaamerawei y Misak, Nuik pirø chak pirø nui Misaamera kusrenanøbik

2007 marøb yawei siñal

Pirø Nu yaallømerawei nui Aburrá Chak, Subdirección nui Iigwei isua pasrøbik købik. Aburrá Chak Maramik pørik nui Nu misrøb ambubik Asha llirabeløwei, 2007 maramik pørik 030: «Aburrá Chak merrab kølli iik pirau misak misakmera wam misaamera kusrenanøbik kusrenanøb wam (nebua asha kusrenanøbik) maywan Nu yaallømerawei nu pirø Maramik pørik nui Nu misrøb ambubik Asha llirabeløwei pøra pasrøbik ambub marøbik purugubik» købik.

Pagan karub misak nui Iigwei isua pasrøbik
Jorge Pérez Jaramillo
Nebua ashib ishmisak y kanbalatø marøb ishmisak
Luz Dary Castaño
Kusrenanøb purugub misak nui Maramik pørik
Carlos Gómez Jaramillo
Tarømarøb misak
Julián nui Jesús Pérez Nu pimera

Nebua ashibik nui chugurri pøntøbik

Poto, ashib poto katø llirab ashibiilø marøb munchi pasrøbiilø

Møi møi waraik munchi pasrøbikpe 2007 marøb munchi pasrøbiilø PDF, tøga kazhiilø, waraik pørik kilga nebua pørik wammera katø møi kwalømyu pasrøbigube marik nebua waminchib nebua pasrøbiiløwan kanbalatø ashchabik købik.

Kapba ashibik pørik kilga møi kwalømyu pasrøbik · 16 oct. 2026

Srøtø wam pasrøbik karubelø yamera nebua pørik wammerawan marik newan kuigwan ashamdiik pirø ashibik marik nebua wakøbik. Katøganwei potomera katø marøb ashibiiløwan IA purugubigwan marik møi marøb ashibiiløwan katøgan pasrøbikpe nu srukmerayu maritø. Kølli kwalømwei marøb munchi pasrøbiiløbe chugurri pøntøbik pørik kilgayu pasramik nebua wakøbik, ashib poto kan møi potomera ashibigube pasramøtø køpentokøtø købik.

Pirø maik nu købik (Pirø yammayba lendømayba maya nu kuik) pørik tøgayu, Hernández Carmona (2003)-ik munchi pasrøbik katø marøb eshkabikpe San Cristóbal katø nui katsik katsik pirø IA purugubigwan marik chi taigwan eshkabik llirab ashibigwan sustituidø køn. Llirab ashibikpe nu pikulyi tøgaik ni pirø ashibigube pasrøbik illik køn katø maymera katørab srua marik, kølli kwaløm o pønsrøb ambubik wam nuiikkø pønsraik siñal (nebua ashibik) kømøtø. Pørik kilgawei ashib pørik (srøtø pørik) identificadø katø; nui tøga marøb ashibik katø pørik ishikpe cotehamik tun katsik katø købik.

1Nebua pasrøbik nebua waminchib y pørik kilgayu pasrøbik2Marøb munchi pasrøbiilø iik srøtø pøriilø nui 20073Pørik wamwei siñalmera nui pørik kilga4Chigaik nebua pørik wam: se nebua waminchib la nebua kusrenanømøik

Chugurri pøntøbik pørik kilga · kølli kwalømwei pørik kilga katø møi maramiilø

Tru pørik kilgabe pørik kilgayu pasrøbik munchi pasrøbiiløwan nebua wakøbik, Niquía–San Pedro nui los Milagros may (Quitasol tun, Bello) patsø potomera wam 2026 truntøpip kwa 27 møi kwalømyu pasrøbik ullu pasrøb. Misak o marøb ya kan ullu pasrøbikpe nui chilliitøga marik køtsø mariiløweimera møi potomera ashibiiløyu ashamdiik katø ni marøb yawei nebua pasrøbik katø chi taigwan eshkamøtø købik.

Purø (Zea mays) marik kanbalatø pasrøbik maramik · Multiidiomas pørik maik pasrøbik

May, pasrøbik wam katø ashibiilø asha sruik: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. OpenAIwan marøb ashibiilø; Google Geminiwan ambub ashibiilø; OpenAI Codex katø Antigravity purugubigwan pøra pøntrøbik katø kanbalatø mara pasrøbik. Iik srøtø pørik pikulyi ambub potomeragurri mørøb wam, patsiilø katø nakba marøbiilø nebua tøga pasrøbik; mørøb wam ni waminchibik wam katø pasrøbik illik.

Isub kusrenanøbik tasiimeraba marik (IA) purugubigwan marik kusrenanøbik møi marøb ashibik. Ashibiilø purø namun, nebua pasrøbik katø mamik tasiimeraba marøbiiløwan pasrabik; tøbøtakmay kølli kwaløm pønsraik pørik kilga kømøtø katø Aburrá Chagu kangurri kan tasiimeraba marøbik srua marik kwalømwan kanbalatø mara pasrømøtø.

Ambub poto (ambub poto) nui pirau kanbalatø pasrabigube ashcha →

Kuchi (kush) marik kanbalatø pasrøbik maramik · Multiidiomas pørik maik pasrøbik

May katø pasrøbik wam: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. Marøb ashibik: OpenAI. 2, 4 katø 7 kwaløm maymera ambub ashibik katø mørøb wam Google Geminiwan marøb pøntøbiilø. Codex katø Antigravity purugubigwan kanbalatø mara pasrøbik.

Nu pirøwei kanbalatø pasrøbik chi taigwan eshkabik møi marøb ashibik. Kuchi (kush) Aburrá Chagu maramigwan namun munøbik illik købik. Aburrá atsamera katø tøga atsamera (tøga atsa) tsi lata munchi asha eshkabikpe pørik marøb misak siñalmeran asha isubik købik; tøgayu tsitøga tøgaik atsa katørab srua marik køn Sardella kølli kwaløm pørik wamgurri ashibigugurri isua marik købik. Atsa maramik tusr katø purugub pasrøbik asru pasramik atsabe chi taigwan eshkabik møi katø marøb eshkabiilø købik.

Ambub poto (ambub poto) nui pirau kanbalatø pasrabigube ashcha →

Waminchimøtø kusrøngømerawan usha søtø pøigubik kanbalatø pasrøbik maramik · Multiidiomas pørik maik pasrøbik

May, pasrøbik wam katø ashibiilø asha sruik: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. Patsatøk (8) kwaløm maymera ashib poto marøb ashibik katø mara pasrøbik Google Antigravity purugubigwan; ambub poto katø mørøb wam Google Geminiwan marøb pøntøbiilø; pørik kilga, srøtø pøriilø katø purø trik wammera kanbalatø pasrøbik Google Antigravity purugubigwan.

Juan Bautista Sardella (1541) Aburrá Chagu «waminchimøtø kusrøngømera» wam kølli kwaløm pørik kilga katø XVI–XVII pila pachikmerayu América kølli kwaløm pørik kilgamera (Oviedo, Las Casas, Landa, Sahagún, Garcilaso de la Vega katø Cobo) asha isua marik møi marøb ashibik. Chagu kusrøngømerawan usha søtø pøigubik kølli sruk tsutsik pønsraik siñal tøbøtakmay kømøtø køn.

Ambub poto nui pirau kanbalatø pasrabigube ashcha →

Chilliitøga marik køtsø søtø waramik · La Morena, Envigado (kusrenanømik møi marøb ashibik)

May katø pasrøbik wam: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. 10 kwaløm may ashib kilga marøb ashibik: OpenAI; ambub poto katø mørøb wam: Google Gemini; kanbalatø mara pasrøbik: OpenAI Codex; pørik kilga, srøtø pøriilø katø purø trik wammera kanbalatø pasrøbik Google Antigravity purugubigwan.

Gustavo Santos Vecino (2011, p. 77, nota 27; poto 32b, p. 78) La Morena, Envigado pirausrø waminchibik pikulyi fitomorfa pøtø køtsøyu (Ferrería munchiyu pasrøbik katø Marrón Inciso lata karuik) srøtøtøga marik kusrenanømik katø chi taigwan eshkabik møi marøb ashibik. 10 kwaløm may søtøbe La Morena pørik kilgayu ashibik tasiimeraba wamwan katø isubik kwaløm maymeran kanbalatø marik; 8 kwaløm maybe srøtø pøtøgurri asr katø llirab katsik kuik pasrabik katø pantallayu «Esquema técnico · decoración no fiel al referente» llirab tøgaik køn. Kølli pønsrailø pøtø nøørø lata kanikkøwei kømøtø køn.

Ashib kilga katø ambub poto nui pirau kanbalatø pasrabigube ashcha →

Maramik pørik AD · 2007 tøga potowei pørik kilga

Maramik pørik AD 2007 potomera: Aburrá Chak, Girardota katø Barbosa pirø ashibiilø; Guarne pi ashibik kørik sruk (Nu pusu); pirø katsik ashib llirabmera; tul marøbiilø; Medellín Santa Elena, Niquía Corrales, El Hatillo, Girardota katø La Presidenta maymera; sruk mara pasriilø; kutsik srukmera (mamik kutsik pilab srukmera) katø katø nu yaalløwei pørik kilgamera. Marøb ashibik kazhik merayupe «Maramik pørik AD, 2007 tøga maramik pørik potowei pørik kilga» lata srøtø wam købik.

Maramik pørik AD · pirø ashibik potomera

Potomera: Maramik pørik AD. May nui la Cuesta, Aburrá Chak, 2007; Santa Elena, Medellín pirø ashibik katsik marøb pasrøbiilø, 2007; La Galana, Aburrá Chak, 2007. Pan nui Azúcar tun poto 2006 pila katø købik.

Sofía Botero Páez

Nu kusrenanøb ya nui Antioquia Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei kanbalatø pasrøbik pørik kilgamera, Guayabal tøgamik sruk galanamera (tsi tøgaik tulul srukmera nui tsi tøgaik tusr) katø 2006-yu poto sruik katø kølli kwaløm pønsraik mariiløweimera; Santa Elena pirø katsik trapa købik, 1990 patsø pila (nebua kwaløm newan trenchimøtø) købik.

Oscar Botero

Misak asr tusrmera (chilliitøga marik køtsømera misak asr latailø) katø Niquíaik munchi pasrøbik sruk katsiilø 2004 potomera, IDEA Tasiimeraba tabik marøbiilø Tasiimeraba tasiimeraba marøbik yu Antioquia ashibik poto wam kanbalatøyu tøga incorporadø købik.

Emilio Pineda

Jericó, Antioquiawe pøntøbik tøgamik sruk galanamera (tsi tøgaik tulul srukmera nui tsi tøgaik tusr), 2007-yu fotografiadø købik.

Luz Elena Martínez, GAIA katø CORANTIOQUIA

Itagüí, Barbosa, Girardota katø Támesis sruk pørikmera (srugu pørik siñalmera) pørik kilgamera, 1991 katø 2006 umbu levantadø o compiladø. Møi møi marøb ashibiiløbe ashib pørik (srøtø pørik) pørik kilga marøb munchi pasrøbigwan nebua wakøbik købik.

Gustavo Santos katø Envigado Pørik kilga Kølli kwalømwei

El Escobero sruk pilab sruutøga sørin trab pik (sørin trab nui pilab sruutøga sørin trab) pilab pirø ashibiilø, potomera katø pørik kilgamera, katø El Volador illimera (søriiløwei) pirau kanbalatø pasrabiilø wam llirab ashibik kusrenanømik wam købik.

Jorge Fidel Castro katø 2007 pørik kilga

José María Villa Plaza Yunømarøbyu tusr mamiilø, purø (pura), ushamera katø srukmera (købelø) potomera, katø 2007 tøga ashibik poto wam kanbalatø maramik maywei katø kapba ashibik nu misrøb ambubik. Srukmera tøga potomerabe pørik kilgayu documentadø katø, truwane møi møi waraik potomera ashibikpe 2026-yu marik nu pikulyi tøgaik kusrenanøbik møi marøb ashibigwan katørab srua købik.

Carlos Kanbalatø pasrøbik katø 2007 pørik kilga

El Charco, Nariñoyu (2007) suk (køn) møi kwalømwei nebua pasrøbik poto, kølli kwalømwei pørik kilgayu conservadø. Møi møi waraik pørik ishikpe Nariño marøb yawei mamik marøbik pørik kilgamerayu pønrrabelø IA møi marøb ashibigwan kapba ashibigube katøgan pasrøbik købik.

Marøb yamera katø pirø ashibik marik

Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei nui la Nu kusrenanøb ya nui Antioquia, Kølli mariilø ashib ya nui Oro nui Wakøb pasrøbik ya nui la Nuik pirø karub kwaløm, IDEA, Pirø Nu yaallømerawei nui Aburrá Chak, DANE, IGAC, NASA, Pirøtøga pøntøbik Earth, OpenStreetMap, Purugubik Sruk pirøwei Colombia pirøwei y katøganmera marøb yamera srøtø wam pasrøbiilø yu kangurri kan kan llirab ashibik købik.

Animalmera katø mamik · 2026 møi marøb ashibiilø

Maramik pørik AD IA purugubigwan marik: Sardella mencionadø «wam illik køtsømera (køtsø waminchimøtø)» México katø Perú chilliitøga marik køtsømerawan kapba ashibik kanbalatø ashchabik; nu pikulyi tøgaik pasramik misak kazigwan kanbalatø srukmera (købelø) ashibik; katø Nariño pørik kilgayu pasrøbik tasiimeraba marøbigube pønrrabelø kanbalatø ashchabik nak umbu pørik. Kusrenanøbik maramiilø køn katø Aburrá Chak kølli kwaløm pønsraik pønsraik siñalmerawan (nebua ashibik) katøgan pasrømøtø købik.

2026 møi marøb ashibiilø katø ashibik pøriilø

Maramik pørik AD IA purugubigwan marik. Mayeelø maramikpe nui tasiimeraba marøbik may eshkabik poto, marik, pilab pirø ashibik, kusrenanøbik pørik wam o nebua pørik wammera kanbalatø pasrøbigwan munchi asha eshkabik; kusrenanøbik chi maramik kuigwan katø pasrøbik mariiløbe møi katø marøb eshkabik o isua pasrøbik wam lata nebua waminchibik købik.

Vancouver sri

Proyecto bibliografía ashisho-wam

Bibliografía Proyecto AD peø-tirik-ik única Vancouver serie pønrøp. Cada fuente tøgø kusrek-yu número kørøtøp wan trømbøtø sección, gráfico wan tabla-merayu katøp.

Catálogo editorial revisión: 2026 octubre 16. 242 global númeromera, interno identificadormera wan registrado linkmera conservatø. Traducción-yu documentado mushuk ashisho-wammerape revisado citameran alterar-kamo adenda kan-yu pasrøtø; integrada publicación merrabø peø-tirik páginamerawan kanpøtø primera aparición secuencia-yu incorporartø køn.

Títulomera, autormera wan instituciónmerape nui tøgø wam-yu (idioma original) conservatø. Editorial notamera, documento tipomera wan ashik indicaciónmerape traducirtø. Acceso kørigmerape (fechas) merrabø revisiónmera-ik correspondetø: møi actualizaciónpe 242 ashisho-wammeran katø consultar marik ni peø-tirik linkmera operativo katøp implicar-kamo købik.

242 / 242 ashisho-wam

Tøgaiilø tranøb pasramik asha waminchibik karub wambe: Iik ashib ishik, Tøga wam (Ke srøtø wam), Pirø (Pirømera maik kuik), Pønrrabelø søtø (Pilamera kwalømmera ambub may), Srukmera (Sruk) katø nui pørik tøgamera, Mamiimera katø Asru pørik (Siñalmera chi taigwan). Katøle marøb ashib pørik wampe nui tøgaik nebua wakøbik. Llirabik mayyu srøtø wam illik purugub pasrøbik ashib pøriiløpe søtøyu pønrrabelø katø chi lata munchi asha eshkabik. 2007 kølli kwalømwei srøtø pøriiløbe maramik pørik pørik kilgayu nebua wakøbik. DOI katø marøb yawei kanbalatø maymerabe ashib pøriilø asha payib namui; tøgaik pasrøbikpe ullu pasrabik wam nebua asha isubik evaluaciónwan katøgan pasrømøtø købik.

Nebua waminchib wam katø ashib pøriilø srøtø pøriilø tøgaik ashcha → Srøtø pøriilø tøgaikpe mayeelø srøtø wam pasrøbik nu srugwan nui mayeelø pirøwei srøtø pørik tøgaigwan pønrrabelø katø mayeeløweyasik kesrø may illik pørik pasrøbiiløwan pasrabik købik.

  1. Willerslev E, Meltzer DJ. Peopling of the Americas as inferred from ancient genomics. Nature. 2021;594(7863):356-364. doi:10.1038/s41586-021-03499-y.DOIUnanhip: Portada · Línea de tiempo
  2. Pigati JS, Springer KB, Honke JS, et al. Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands. Science. 2023;382(6666):73-75. doi:10.1126/science.adh5007.DOIUnanhip: Portada · Línea de tiempo
  3. Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Portada · La extensión del espacio · Línea de tiempo · Condiciones para habitar: plantas · Más allá de la piedra · Introducción · Simbolismo
  4. Sardella JB. Relación de lo que sucedió al capitán Jorge Robledo en el descubrimiento de las provincias de Antioquia y de la ciudad que fundó [1541]. Colección de documentos inéditos sobre la geografía y la historia de Colombia. Digital ashik: Universidad de Caldas; 2022. p. 389-433 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://repositorio.ucaldas.edu.co/handle/ucaldas/18036Nøtø-wam ashchaUnanhip: Portada · Línea de tiempo · Condiciones para habitar: recursos animales
  5. Langebaek KH, Piazzini CE, Dever A, Espinosa I. Arqueología y guerra en el Valle de Aburrá: estudio de cambios sociales en una región del noroccidente de Colombia. Bogotá: IFEA-Ediciones Uniandes; 2002 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: http://hdl.handle.net/1992/55970Nøtø-wam ashchaUnanhip: Portada · Línea de tiempo · Introducción
  6. Licklider JCR. Man-computer symbiosis. IRE Trans Hum Factors Electron. 1960;HFE-1:4-11.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Portada
  7. Dellermann D, Ebel P, Söllner M, Leimeister JM. Hybrid Intelligence. Bus Inf Syst Eng. 2019;61(5):637-643. doi:10.1007/s12599-019-00595-2.DOIUnanhip: Portada
  8. Akata Z, Balliet D, de Rijke M, Dignum F, Dignum V, Eiben G, et al. A research agenda for hybrid intelligence: augmenting human intellect with collaborative, adaptive, responsible, and explainable artificial intelligence. Computer. 2020;53(8):18-28. doi:10.1109/MC.2020.2996587.DOINøtø-wam ashcha 2Unanhip: Portada
  9. Vaccaro M, Almaatouq A, Malone T. When combinations of humans and AI are useful: a systematic review and meta-analysis. Nat Hum Behav. 2024;8(12):2293-2303. doi:10.1038/s41562-024-02024-1.DOIUnanhip: Portada
  10. Pérez Ríos JJ. Aburrá desconocido: una mirada sobre los pobladores prehispánicos del Valle de Aburrá: multimedia [grado tarømarik pørik Internet-yu]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2007 [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Portada · Línea de tiempo · Introducción
  11. Proyecto AD. 2007 créditos originales: contrato 030 de 2007 Área Metropolitana del Valle de Aburrá; Julián de Jesús Pérez Ríos grado tarømarik; Jorge Fidel Castro diseño. Medellín; 2007.Unanhip: Portada · IntroducciónTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  12. Orrego Arismendi JC, Aceituno Bocanegra FJ, Piazzini Suárez CE, Bolívar Rojas EE, Sánchez Betancur EA, Rosique Gracia J, et al. Antropólogos, maestros e investigadores: 50 años del departamento de Antropología de la Universidad de Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2016.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  13. Universidad de Antioquia, Departamento de Antropología. Profesores y grupos de trabajo: Antropología UdeA [Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2021 [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  14. Muñoz Ortiz LD, Barrera Valencia D. El programa regionalizado de Antropología de la Universidad de Antioquia: una experiencia académica de encuentro con el otro. Bol Antropol. 2017;32(53):232-254. doi:10.17533/udea.boan.v32n53a13.DOIUnanhip: Introducción
  15. American Anthropological Association. What is anthropology? [Internet]. Arlington: AAA; [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  16. Society for American Archaeology. What is archaeology? [Internet]. Washington (DC): SAA; [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  17. Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Prehistoria, Historia Antigua y Arqueología: organización [Internet]. Madrid: UCM; [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  18. Geertz C. Thick description: toward an interpretive theory of culture. Pørikyu: The interpretation of cultures: selected essays. New York: Basic Books; 1973. p. 3-30.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  19. Boas F. The limitations of the comparative method of anthropology. Science. 1896;4(103):901-908. doi:10.1126/science.4.103.901.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  20. Sardella JB. Relación del descubrimiento de las provincias de Antiochia por Jorge Robledo [1541 kørøtwei wam pørik]. Wam pønsrøbik: Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):41-43 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo · Condiciones para habitar: recursos animales · Introducción
  21. Tylor EB. Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom. Vol. 1. London: John Murray; 1871. p. 1.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  22. Martín Barbero J. Una cátedra para meter país en la universidad. Nexus. 2021;(30):e20411837. p. 7. doi:10.25100/n.v0i30.11837. 2012 agosto 30-yu waminchib; 2022 marzo 3-yu Internet-yu pørik.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  23. Martín-Barbero J. Globalización y multiculturalidad. Comunicación. 2022;(47):114-126. doi:10.18566/comunica.n47.a07. 1998 kørøtyu kasrø pørikwan katø edición.DOIUnanhip: Introducción
  24. Reimer PJ, Austin WEN, Bard E, et al. The IntCal20 Northern Hemisphere radiocarbon age calibration curve (0-55 cal kBP). Radiocarbon. 2020;62(4):725-757. doi:10.1017/rdc.2020.41.DOIUnanhip: Línea de tiempo · Introducción
  25. Corporación SIPAH. Museo Comunitario Virtual Graciliano Arcila Vélez [Internet]. Itagüí: Corporación SIPAH; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://corporacionsipah.org/museo-virtual-comunitario-gav/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo · Introducción
  26. Botero Páez S, Druc IC, Brooks WE, Montoya Granda E. Arcilla y cultura: nuevos y viejos datos sobre la cerámica prehispánica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas (Antioquia-Colombia). Bol Antropol. 2017;32(54):224-251. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a10.DOIUnanhip: Línea de tiempo · Introducción
  27. Cardona Velásquez LC. Prospección arqueológica en el cerro Pan de Azúcar, área periurbana de la ciudad de Medellín, Colombia. Bol Antropol. 2002;16(33):54-76 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/search/search?query=Prospecci%C3%B3n%20arqueol%C3%B3gica%20en%20el%20cerro%20Pan%20de%20Az%C3%BAcarNøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo · Introducción
  28. Godoy-Toro A, Loaiza-Usuga JC, Monsalve-Marín C, et al. Ancient anthropogenic soils and activity areas of the Colombian Andean region: A geoarchaeological approach. Geoarchaeology. 2022;37(1):120-147. doi:10.1002/gea.21876.DOIUnanhip: Línea de tiempo · Introducción
  29. Santos Vecino G. El Volador: las viviendas de los muertos. Bol Antropol. 1995;9(25):11-48. doi:10.17533/udea.boan.343758.DOIUnanhip: Línea de tiempo · Introducción
  30. Acevedo Zapata JL. Aldea y sistema de canales del siglo III d. C. en el Valle de Aburrá: Plan de Manejo Arqueológico El Ranchito. Medellín: Predios del Sur SA; 2003. Kusrenan informe. Botero Páez wan Gómez Londoño (2010) pørikyu ashik; kasrø vínculo Historia de mi barrio, Itagüí 2023 køntø.Unanhip: Línea de tiempo · IntroducciónTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  31. Aristizábal Espinosa P. Los Aburráes: tras los rastros de nuestros ancestros. Una aproximación desde la arqueología. 1 ed. Medellín: Alcaldía de Medellín, Secretaría de Cultura Ciudadana; 2015. ISBN: 9789588845340. Guayabal inventario: p. 34-37. Scribd-yu copia digital ashik; colofón-yu abril 2015 naashipik edición, Google Books-yu 2014.Nøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: Línea de tiempo · Introducción · Simbolismo
  32. Obregón Cardona M. Lugares de habitación prehispánicos en el Valle de Aburrá: grupos domésticos, prácticas y diferencias sociales. Bol Antropol. 2017;32(54):192-223. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a09. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio · Línea de tiempo · Introducción
  33. Feinman GM, Cervantes Quequezana G, Green A, Lawrence D, Munson J, Ortman S, et al. Assessing grand narratives of economic inequality across time. Proc Natl Acad Sci U S A. 2025;122(16):e2400698121. doi:10.1073/pnas.2400698121.DOINøtø-wam ashcha 2Unanhip: Introducción
  34. Botero Páez S, Gómez Londoño L. Arqueología de lo doméstico en Colombia. Bol Antropol. 2010;24(41):242-282. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7979Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  35. Proyecto AD. Observaciones de campo e interpretación histórica y arqueológica de los caminos del Quitasol y de los muros acompañantes del camino de Cieza [marøpikwei waminchibmera wan proyecto pørikmera]. 2026 sep. 27 wan oct 2. Kasrø misakmera prehispánico base hipótesis wan colonial, republicano, siglo XX economía inhumik wan. Chii economía argumento documentos históricos naa revisiónyu nuyasruk chú pønsrøbik. Múyu ashik: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_construcciones.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: Modificando el paisaje: base piedra · Introducción
  36. Botero Páez S. Elementos para leer un palimpsesto: indígenas, caminos, piedras, mulas y caballos en Colombia. Bol Antropol. 2006;20(37):265-287. doi:10.17533/udea.boan.6899.DOIUnanhip: Línea de tiempo · De cómo las piedras hablan · Modificando el paisaje: base piedra · Introducción
  37. Proyecto AD. La piedra y el funeral: evidencias de Envigado e interpretación del prestigio [Internet]. Proyecto AD; 2026 [ashik 2026 oct. 2]. Santos Vecino (2006, 2008, 2011) wan proyecto inhumikmera síntesis. Pacífico wan Ruiz–Tolima procedencias kusrenan pønsrøbik hipótesis. Múyu ashik: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_funeral.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  38. Proyecto AD. El cuerpo como símbolo: comparación y distribución de las vasijas antropomorfas femeninas [Internet]. Proyecto AD; 2026 [ashik 2026 oct. 2]. Proyecto inventario wan comparación-yu sustentada hipótesis regional; base pørikmera: Arcila Vélez (1969, 1977), Piazzini Suárez (2015), Uribe Villegas (2005). Múyu ashik: https://proyectoad.org/htdocs/cuerpo.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  39. Montoya Guzmán JD, González Jaramillo JM, pørikmera. Visita a la provincia de Antioquia por Francisco de Herrera Campuzano, 1614-1616. Medellín: Universidad Nacional de Colombia; 2010. (Colección Bicentenario de Antioquia). ISBN: 9789587280722.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  40. Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):38-99 [ashik 2026 oct. 7]. 1616 marzo 2 resguardo auto: p. 44-47; comentario histórico: p. 51. Nota 4 Crónica Municipal (1967), p. 103-104, español moderno adaptación.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  41. Albicentenario. Fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios y resguardos en Antioquia (1615-1616) [Internet]. [kørøt chú pørik; ashik 2026 oct. 7]. Pørik wan notas 1-4.Nøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: Introducción
  42. Piedrahita Echeverri J. Documentos y estudios para la historia de Medellín. Medellín: Concejo Municipal de Medellín; 1975. p. 121. Francisco Herrera Campuzano 1616 marzo 2 auto; Albicentenario nota 2-yu pørik.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Introducción
  43. Proyecto AD. Paisajes, cascadas y panorámicas del Valle de Aburrá [potomera]. Proyecto poto archivo; 2007. Galeríayu 6 potomera, Bello, Copacabana wan Girardota panorámica wan, 2007 kørøtwei, marøpik 2026 septiembre 20-yu eshkawaik.Unanhip: La extensión del espacioTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  44. Organización de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentación; Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura. Mapa de suelos del mundo 1:5 000 000. Vol. IV, América del Sur [Internet]. París: UNESCO; 1971 [ashik 2026 sep. 17]. p. 43-44. Múyu ashik: https://www.fao.org/docrep/019/as361s/as361s.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  45. Gómez J, Núñez-Tello A, Mateus-Zabala D, Alcárcel-Gutiérrez FA, Lasso-Muñoz RM, Marín-Rincón E, et al. Physiographic and geological setting of the Colombian territory. Pørikyu: Gómez J, Mateus-Zabala D, editormera. The geology of Colombia. Vol. 1, Proterozoic–Paleozoic. Bogotá: Servicio Geológico Colombiano; 2020. p. 1-16. doi:10.32685/pub.esp.35.2019.01.DOIUnanhip: La extensión del espacio
  46. Gobernación de Antioquia. Plan departamental de gestión del riesgo de desastres [Internet]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 17]. Cap. II, 2.1-2.2.1. Múyu ashik: https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/Dapard/2020/03-marzo/pdgrd-antioquia-2018.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  47. Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Plan de gestión 2024-2027 [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2024 [ashik 2026 sep. 17]. p. 137-139, 144. Múyu ashik: https://www.metropol.gov.co/area/SiteAssets/Paginas/planeacion-estrategica/plan-de-gestion/PlanGestion_2024-2027_VF.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  48. Área Metropolitana del Valle de Aburrá. RedRío [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. Múyu ashik: https://www.metropol.gov.co/area-metropolitana/Pages/Agua/Sidebar/Redrio.aspxNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  49. Muñoz-Arroyave E, Pineda-Gómez H. La expansión del proyecto Medellín: implicaciones territoriales para el Valle de San Nicolás y el Cauca Medio (Colombia). Ciudad y Territorio Estudios Territoriales. 2023;55(218):1155-76. doi:10.37230/CyTET.2023.218.9.DOIUnanhip: La extensión del espacio
  50. HydroSHEDS. HydroSHEDS core data, versión 1.1: modelo digital de elevación con vacíos rellenados, 15 segundos de arco, América del Sur y América del Norte y Central [datos pørik Internet-yu]. HydroSHEDS; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://www.hydrosheds.org/hydrosheds-core-downloadsNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  51. HydroSHEDS. HydroRIVERS, versión 1.0: América del Sur [datos pørik Internet-yu]. HydroSHEDS; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://www.hydrosheds.org/products/hydroriversNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio · Línea de tiempo
  52. Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2025: capa Departamento [datos pørik Internet-yu]. Bogotá: DANE; 2025 [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/MapServer/319Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio · Línea de tiempo
  53. Área Metropolitana del Valle de Aburrá. División política: capa Valle de Aburrá, extensión espacial en EPSG:3116 [pirø mapa servicio Internet-yu]. Medellín: AMVA; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 18]. Múyu ashik: https://sim.metropol.gov.co/arcgis/rest/services/Division_Politica/Division_Politica/MapServer/2Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  54. Vélez Escobar N. El pueblo aburrá de Guayabal en 1541. Bol Antropol. 1999;13(30):221-240. doi:10.17533/udea.boan.337539. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/337539/20792655/166807Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  55. Cuevas Arenas H, Castañeda AF. Un acercamiento de la configuración de los pueblos de indios de la provincia de Antioquia colonial. Pørikyu: Freire Tigreros ME, Restrepo Rodríguez D, compiladoras. Comunidades epistemológicas: investigando la actualidad desde diversas disciplinas. Tomo I [Internet]. Cali: Universidad Santiago de Cali; 2019 [ashik 2026 sep. 19]. p. 131–154. Múyu ashik: https://libros.usc.edu.co/index.php/usc/catalog/download/255/328/5149?inline=1Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  56. Caicedo LJ. IV centenario de la fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios en Antioquia, 1616–2016 [Internet]. Envigado: Corporación Otraparte; 2015 sep. 3 [ashik 2026 sep. 19]. Múyu ashik: https://www.otraparte.org/agenda-cultural/ciencia/san-lorenzo-aburra/Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  57. Jiménez Meneses O. Devoción, fiesta y poblamiento en las fronteras del Nuevo Reino de Granada, 1650–1800. Diálogos Rev Electr Hist. 2017;18(2):36–58. doi:10.15517/dre.v18i2.25856. Múyu ashik: https://www.scielo.sa.cr/scielo.php?lng=en&nrm=iso&pid=S1409-469X2017000200036&script=sci_arttext&tlng=esNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  58. Ramirez Bacca R, Londoño-Uriza EA. Colonización y poblamiento en Antioquia (Colombia), 1850–1890. Los casos de Titiribí, Concordia y Jericó. Hist Caribe. 2024;19(45):105–146. doi:10.15648/hc.45.2024.4090. Múyu ashik: https://revistas.uniatlantico.edu.co/index.php/Historia_Caribe/article/view/4090?articlesBySimilarityPage=3Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  59. European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model [datos pørik Internet-yu]. [Pirø chú unanik]: ESA; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. GLO-30 Public, 2021 AWS distribución. Múyu ashik: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Eshkawaik wan condiciones: https://dataspace.copernicus.eu/explore-data/data-collections/copernicus-contributing-missions/collections-description/COP-DEMNøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: La extensión del espacio
  60. Gobernación de Antioquia. Mapas base: cuerpos de agua, drenaje doble y drenaje sencillo [pirø geográfico servicio Internet-yu]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. Capas 6, 7, 8. Múyu ashik: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServerNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  61. Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional, versión 2025: Zona Urbana [datos pørik Internet-yu]. Bogotá: DANE; 2025 [ashik 2026 sep. 19]. Capa 305. Múyu ashik: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/FeatureServer/305Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio · Línea de tiempo
  62. Otero de Santos H. Áreas de potencial arqueológico en el municipio de Envigado [Internet]. Envigado: Municipio de Envigado, Secretaría de Planeación; 2007 [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/3.InformeFinalArqueologiaPOT.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  63. Instituto Colombiano de Antropología e Historia. Programa de Arqueología Preventiva [Internet]. Bogotá: ICANH; [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://www.icanh.gov.co/transparencia-acceso-informacion-publica/tramites/programa-de-arqueologia-preventivaNøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  64. Proyecto AD. Panorámica de la mancha urbana de Bello, Copacabana y Girardota [poto]. Proyecto archivo; 2007. 2026 septiembre 20-yu marøpik kørøtwan eshkawaik.Unanhip: La extensión del espacioTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  65. Delgado M. Sinopsis de la arqueología y la bioantropología del poblamiento temprano del noroccidente de Sudamérica. Rev Colomb Antropol. 2017;53(1):213-239. Múyu ashik: https://revistas.icanh.gov.co/index.php/rca/article/download/9/8/15Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  66. Bermúdez Restrepo MA. Los grupos portadores del estilo cerámico tardío en el centro del departamento de Antioquia. Bol Antropol. 1997;11(27):187-201. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/338724/20793783Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio · Línea de tiempo
  67. European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model, GLO-90 [datos pørik Internet-yu]. ESA; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 sep. 19]. 2021 AWS distribución. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Múyu ashik: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio · Línea de tiempo
  68. Museo del Oro. Museo del Oro Quimbaya y Jardín arqueobotánico: un legado milenario en el corazón del Eje Cafetero. Bol Mus Oro. 2024;(62):159-164. Múyu ashik: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/download/22358/22430/43990Nøtø-wam ashchaUnanhip: La extensión del espacio
  69. Saltré F, Chadœuf J, Higham T, Ochocki M, Block S, Bunney E, et al. Environmental conditions associated with initial northern expansion of anatomically modern humans. Nat Commun. 2024;15(1):4364. doi:10.1038/s41467-024-48762-8.DOIUnanhip: Línea de tiempo · Simbolismo
  70. Praetorius SK, Alder JR, Condron A, Mix AC, Walczak MH. Ice and ocean constraints on early human migrations into North America along the Pacific coast. Proc Natl Acad Sci USA. 2023;120(7):e2208738120. doi:10.1073/pnas.2208738120.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  71. Clark J, Carlson AE, Reyes AV, Carlson ECB, Guillaume L, Milne GA, et al. The age of the opening of the Ice-Free Corridor and implications for the peopling of the Americas. Proc Natl Acad Sci U S A. 2022;119(14):e2118558119. doi:10.1073/pnas.2118558119.DOINøtø-wam ashcha 2Unanhip: Línea de tiempo
  72. Natural Earth. Admin 0 – Countries, 1:110m [pirø mapa datos pørik]. Natural Earth; [kørøt chú unanik]. Dominio público. [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.naturalearthdata.com/downloads/110m-cultural-vectors/110m-admin-0-countries/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  73. Mithen S. Arqueología de la mente: orígenes del arte, de la religión y de la ciencia. Barcelona: Crítica; 1998. 333 p [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.casadellibro.com/libro-arqueologia-de-la-mente/9788474239034/624553Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  74. Bergström A, Stringer C, Hajdinjak M, Scerri EML, Skoglund P. Origins of modern human ancestry. Nature. 2021;590(7845):229-237. doi:10.1038/s41586-021-03244-5.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  75. Daver G, Guy F, Mackaye HT, et al. Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad. Nature. 2022;609(7925):94-100. doi:10.1038/s41586-022-04901-z.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  76. Harmand S, Lewis JE, Feibel CS, et al. 3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya. Nature. 2015;521(7552):310-315. doi:10.1038/nature14464.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  77. Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, et al. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia. Science. 2015;347(6228):1352-1355. doi:10.1126/science.aaa1343.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  78. Meyer M, Arsuaga JL, de Filippo C, et al. Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins. Nature. 2016;531(7595):504-507. doi:10.1038/nature17405.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  79. Richter D, Grün R, Joannes-Boyau R, et al. The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age. Nature. 2017;546(7657):293-296. doi:10.1038/nature22335.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  80. Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, et al. Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago. Nature. 2017;547(7663):306-310. doi:10.1038/nature22968.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  81. Hublin JJ, Sirakov N, Aldeias V, et al. Initial Upper Palaeolithic Homo sapiens from Bacho Kiro Cave, Bulgaria. Nature. 2020;581(7808):299-302. doi:10.1038/s41586-020-2259-z.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  82. Holliday VT, Windingstad JD, Bright J, Phillips BG, Butler JB, Breslawski R, Bowman JE. Paleolake geochronology supports Last Glacial Maximum (LGM) age for human tracks at White Sands, New Mexico. Sci Adv. 2025;11(25):eadv4951. doi:10.1126/sciadv.adv4951.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  83. Davis LG, Madsen DB, Becerra-Valdivia L, Higham T, Sisson DA, Skinner SM, et al. Late Upper Paleolithic occupation at Cooper’s Ferry, Idaho, USA, circa 16,000 years ago. Science. 2019;365(6456):891-897. doi:10.1126/science.aax9830.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  84. Halligan JJ, Waters MR, Perrotti A, Owens IJ, Feinberg JM, Bourne MD, et al. Pre-Clovis occupation 14,550 years ago at the Page-Ladson site, Florida, and the peopling of the Americas. Sci Adv. 2016;2(5):e1600375. doi:10.1126/sciadv.1600375.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  85. Morcote-Ríos G, Aceituno FJ, Iriarte J, Robinson M, Chaparro-Cárdenas JL. Colonisation and early peopling of the Colombian Amazon during the Late Pleistocene and the Early Holocene: New evidence from La Serranía La Lindosa. Quat Int. 2021;578:5-19. doi:10.1016/j.quaint.2020.04.026.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  86. Ardelean CF, et al. Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum. Nature. 2020;584(7819):87-92. doi:10.1038/s41586-020-2509-0.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  87. Michigan State University, Department of Anthropology. Early Chiquihuite Cave “artifacts” are likely natural in origin. 2021 noviembre 1.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  88. Pansani TR, Pobiner B, Gueriau P, et al. Evidence of artefacts made of giant sloth bones in central Brazil around the last glacial maximum. Proc R Soc B. 2023;290(2002):20230316. doi:10.1098/rspb.2023.0316.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  89. Dillehay TD, Goodbred S, Pino M, et al. Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru. Science Advances. 2017;3(5):e1602778. doi:10.1126/sciadv.1602778.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  90. Surovell TA, Méndez C, García JL, Lüthgens C, Thompson JM, Latorre C. A mid-Holocene age for Monte Verde challenges the timeline of human colonization of South America. Science. 2026;391(6791):1283-1288. doi:10.1126/science.adw9217.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  91. Dillehay TD, Pino M, Lara LE, et al. Archaeological and Geological Evidence at Monte Verde II, Chile, Supports a Human Occupation at ∼14,500 Years Ago. PaleoAmerica. 2026;12(2):132-143. Agosto 19-yu Internet-yu pørik. doi:10.1080/20555563.2026.2699017.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  92. Politis GG, Gutiérrez MA, Rafuse DJ, Blasi A. The Arrival of Homo sapiens into the Southern Cone at 14,000 Years Ago. PLoS ONE. 2016;11(9):e0162870. doi:10.1371/journal.pone.0162870.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  93. Santos Vecino G, Monsalve Marín CA, Correa Salas LV. Alteration of tropical forest vegetation from the Pleistocene-Holocene transition and plant cultivation from the end of early Holocene through middle Holocene in Northwest Colombia. Quat Int. 2015;363:28-42. doi:10.1016/j.quaint.2014.09.018.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  94. Valencia-Giraldo YP, Escobar-Arenas LC, Mendoza-Ramírez J, Delgado-Sierra D, Cárdenas-Rozo AL. Review of fossiliferous localities at Antioquia department, Colombia. Bol Cienc Tierra. 2016;(40):46-54. doi:10.15446/rbct.n40.53748.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  95. Boivin NL, Zeder MA, Fuller DQ, Crowther A, Larson G, Erlandson JM, et al. Ecological consequences of human niche construction: examining long-term anthropogenic shaping of global species distributions. Proc Natl Acad Sci U S A. 2016;113(23):6388-6396. doi:10.1073/pnas.1525200113.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  96. U.S. Geological Survey. Volcanoes: Principal Types of Volcanoes [Internet]. [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  97. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Nevado del Ruiz [volcán ashik Internet-yu]. [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  98. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Santa Isabel [volcán ashik Internet-yu]. [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  99. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Nevado del Tolima [volcán ashik Internet-yu]. [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  100. U.S. Geological Survey. Ashfall is the most widespread and frequent volcanic hazard [Internet]. Reston (VA): USGS; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.usgs.gov/programs/VHP/ashfall-most-widespread-and-frequent-volcanic-hazardNøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  101. Aristizábal E, Yokota S. Evolución geomorfológica del Valle de Aburrá y sus implicaciones en la ocurrencia de movimientos en masa. Bol Cienc Tierra. 2008;(24):5-18 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/9268Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  102. Pérez Echavarría N, Jaramillo Jaramillo DF, Ruíz Villadiego OS, Parra Sánchez LN. Caracterización de un Andisol de la cuenca alta de la quebrada Santa Elena, Oriente Antioqueño, Colombia. Rev Fac Cienc. 2017;6(1):24-38. doi:10.15446/rev.fac.cienc.v6n1.60628.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  103. Restrepo Correa A. Problemas y potencial ecológico del componente polínico en excavaciones arqueológicas. Bol Antropol. 2009;23(40):259-278. doi:10.17533/udea.boan.6483.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  104. Trigger BG. A history of archaeological thought. 2 ed. Cambridge: Cambridge University Press; 2006. doi:10.1017/CBO9780511813016.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  105. Alcaldía de Medellín. Corregimiento Santa Elena de Medellín [Internet]. Medellín: Distrito Especial de Ciencia, Tecnología e Innovación de Medellín; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.medellin.gov.co/es/corregimientos/gerencia/santa-elena/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  106. Museo Nacional de Colombia, Universidad de Antioquia. El Marrón-Inciso de Antioquia: una población prehispánica representada por el estilo cerámico Marrón-Inciso. Bogotá: Editorial Escala; 1993 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/museo-universitario/acerca-museo/publicacionesNøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  107. Bennett WC. Archeological regions of Colombia: a ceramic survey. New Haven: Yale University Press; 1944. Yale University Publications in Anthropology; no. 30 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA04070271Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  108. Bruhns KO. Stylistic affinities between the Quimbaya gold style and a little-known ceramic style of the Middle Cauca Valley, Colombia. Ñawpa Pacha. 1969-1970;7-8:65-83. doi:10.1179/naw.1969.7-8.1.006.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  109. Botero Páez S. Gente antigua, Piedras Blancas, campos circundados. Vestigios arqueológicos en el altiplano de Santa Elena (Antioquia, Colombia). Bol Antropol. 1999;13(30):265-305. doi:10.17533/udea.boan.337542.DOIUnanhip: Línea de tiempo · Modificando el paisaje: base piedra
  110. Botero Páez S. Piedras Blancas: transformación y construcción del espacio. Investigación arqueológica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas. Informe de prospección. Bol Antropol. 1997;11(27):124-167. doi:10.17533/udea.boan.338722.DOIUnanhip: Línea de tiempo · De cómo las piedras hablan · Modificando el paisaje: base piedra
  111. Inomata T. Lidar, space, and time in archaeology: promises and challenges. Annu Rev Anthropol. 2024;53(1):75-92. doi:10.1146/annurev-anthro-041222-093758.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  112. Botero Páez S. Anotaciones al margen de la teoría y la práctica de una arqueología marginal y marginada, realizada sobre espacios geográficos invisibles. Estudio de caso: Antioquia (Colombia). Bol Antropol. 2008;22(39):207-249. doi:10.17533/udea.boan.6706.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  113. Castillo Espitia N, Aceituno Bocanegra FJ. El bosque domesticado, el bosque cultivado: un proceso milenario en el valle medio del río Porce en el noroccidente colombiano. Lat Am Antiq. 2006;17(4):561-578. doi:10.2307/25063072.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  114. Obregón Cardona M. De los tiestos a los textos: elementos para un análisis al respecto de las categorías clasificatorias de la cerámica arqueológica en Antioquia. Bol Antropol. 1999;13(30):166-178. doi:10.17533/udea.boan.337514.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  115. Botero Páez S. Caminos ásperos y fragosos para los caballos: apuntes para la historia de los caminos en Antioquia. Medellín: CODI-CISH, Departamento de Antropología, Universidad de Antioquia; 2005. ISBN 958-655-851-7 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://redcol.minciencias.gov.co/Record/UDEA2_c7360903544c0bc4b35291caf523d8bbNøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo · Modificando el paisaje: base piedra
  116. Botero Páez S. Vestigios de una red vial antigua en el valle del río Aburrá, Antioquia-Colombia-Suramérica. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá, CORANTIOQUIA, Universidad de Antioquia; 2008. 191 p. ISBN 978-958-44-4588-9.Unanhip: Línea de tiempoTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  117. Montoya Agudelo S. DRMI Quitasol–La Holanda: diagnóstico arqueológico [Internet]. Medellín: CORANTIOQUIA; Politécnico Colombiano Jaime Isaza Cadavid; 2023 [ashik 2026 sep. 27]. p. 6, 22, 40–42. Ospina (1999), Botero (2007) wan Aristizábal (2021) kusrenanmera síntesis ashik; 3 informes originales nuyasruk chú ashik.Nøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: Línea de tiempo · Modificando el paisaje: base piedra
  118. Santos Vecino G. Una tumba de cancel en el Valle de Aburrá: implicaciones ideológicas de la interacción interregional. Pørikyu: Jaramillo E LG, compilador. Aguas arriba y aguas abajo: de la arqueología en las márgenes del río Cauca, curso medio. Bogotá: CESO, Ediciones Uniandes; 2008. p. 91-116 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://ediciones.uniandes.edu.co/gpd-aguas-arriba-y-aguas-abajo-de-la-arqueologia-en-las-margenes-del-rio-cauca-curso-medio-9789586953719-67f8621524cb0.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo · De cómo las piedras hablan · Más allá de la piedra
  119. Pérez J, Proyecto AD. Prestigio, símbolos y pertenencia: hipótesis sobre Envigado, Guayabal y la exploración digital de los volantes de huso [marøpikwei pørik wan waminchibmera]. 2026 oct. 1.Unanhip: Más allá de la piedra · Línea de tiempoTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  120. Instituto de Estudios Regionales (INER), Universidad de Antioquia. Acercamiento histórico y etnográfico preliminar a la manifestación cultural silletera en Santa Elena, corregimiento de Medellín. Medellín: Secretaría de Cultura Ciudadana, Municipio de Medellín; 2013 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.medellin.gov.co/es/documentos-fao/acercamiento-historico-y-etnografico-preliminar-a-la-manifestacion-cultural-silletera-en-santa-elena/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Línea de tiempo
  121. McKillop H, Sills EC. Earliest Ancient Maya salt production in southern Belize: excavations at Jay-yi Nah. Antiquity. 2025;99(403):187-202. doi:10.15184/aqy.2024.186.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  122. Cieza de León P. Crónica del Perú. 1553. Cap. XVII wan XXXV. Pørik: Pedro Cieza de León describe el camino entre Urabá – Antioquia – Valle de Aburrá y Arma en su Crónica del Perú de 1553. Albicentenario [Internet; ashik 2026 oct. 8]. Kuchi (algodón) tøkaik wam Mungia mercaderes intercambio regionalwei.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo · Línea de tiempo
  123. Figueroa Cancino JD. Las primeras relaciones del Nuevo Reino de Granada revisitadas (1539-1550): autores y temas centrales. Historia y Sociedad. 2018;(34):125-145. doi:10.15446/hys.n34.66652.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  124. Vargas Manrique PJ. Representación de los actores socioculturales en las crónicas de indias de la «Conquista». Forma y Función. 2019;32(1):53-80. doi:10.15446/fyf.v32n1.77413.DOIUnanhip: Línea de tiempo
  125. Marreiros J, Pereira T, Iovita R. Controlled experiments in lithic technology and function. Archaeol Anthropol Sci. 2020;12(6):110. doi:10.1007/s12520-020-01059-5.DOIUnanhip: De cómo las piedras hablan · Manos a la piedra
  126. Cristiani E, Zupancich A. Sandstone ground stone technology: a multi-level use wear and residue approach to investigate the function of pounding and grinding tools. J Archaeol Method Theory. 2021;28(2):704-735. doi:10.1007/s10816-020-09488-1.DOIUnanhip: De cómo las piedras hablan · Manos a la piedra
  127. Martínez LE, Hernández HJ, et al. Identificación y caracterización del patrimonio rupestre asociado a las áreas naturales de la jurisdicción de Corantioquia. Medellín: Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia; 2006. Informe final.Unanhip: De cómo las piedras hablan · Petroglifos del Valle de Aburrá · SimbolismoTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  128. Rave Aristizábal MJ. Arquitectura prehispánica en el Valle de Aburrá. 1 ed. Bogotá: Editorial Universidad Nacional de Colombia; 2010. Ficha editorial [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-arquitectura-prehispyanica-en-el-valle-de-aburrya-9789587619317.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: De cómo las piedras hablan · La Galana
  129. Alzate Franco N, Osorio Guzmán CJ. Aproximación a una contextualización histórica y cultural de los petroglifos del Valle de Aburrá [grado tarømarik pørik Internet-yu]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2009 [ashik 2026 oct. 1]. 83 p. Múyu ashik: https://bibliotecadigital.udea.edu.co/handle/10495/16790Nøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: De cómo las piedras hablan · Petroglifos del Valle de Aburrá
  130. Inizan ML, Reduron-Ballinger M, Roche H, Tixier J. Technology and terminology of knapped stone. Nanterre: CREP; 1999.Unanhip: Manos a la piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  131. Ardila G, Politis G. Nuevos datos para un viejo problema: investigación y discusiones en torno del poblamiento de América del Sur. Bol Mus Oro. 1989;(23):3-45. Digital publicación [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://babel.banrepcultural.org/digital/api/collection/p17054coll9/id/18/downloadNøtø-wam ashchaUnanhip: Manos a la piedra
  132. Corporación GAIA. Ocupaciones tempranas en el Valle de Aburrá: sitio La Blanquita. Medellín: Fondo Mixto para la Promoción de la Cultura y las Artes de Antioquia; CORANTIOQUIA; 2002.Unanhip: Manos a la piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  133. Aceituno FJ, Loaiza N. The role of plants in the early human settlement of Northwest South America. Quat Int. 2015;363:20-27. doi:10.1016/j.quaint.2014.06.027.DOIUnanhip: Manos a la piedra
  134. Proyecto AD. Metate partido del barrio Sevilla y “Jardín de metates”, Medellín [potomera]. Proyecto poto archivo; 2007 wan kørøt chú unanik.Unanhip: Manos a la piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  135. Martínez LE. Petroglifos de Itagüí, Barbosa y Girardota [potomera]. Proyecto original wan CORANTIOQUIA poto archivo; 1991, 1999, 2006.Unanhip: Petroglifos del Valle de AburráTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  136. Obregón M. Petroglifo de la vereda Buga, Barbosa [poto]. Proyecto original poto archivo; 2003.Unanhip: Petroglifos del Valle de AburráTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  137. Integral. Petroglifo de la vereda Buga, Barbosa [calco dibujo]. Proyecto original poto archivo; 1997.Unanhip: Petroglifos del Valle de AburráTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  138. Hensel S. Topology I: script [Internet]. München: Ludwig-Maximilians-Universität München; 2020 feb. 12 [ashik 2026 oct. 1]. p. 17. Múyu ashik: https://www.mathematik.uni-muenchen.de/~hensel/teaching/19top/19-top-script.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Petroglifos del Valle de Aburrá
  139. Hatcher A. Algebraic topology [Internet]. Cambridge: Cambridge University Press; 2002 [ashik 2026 oct. 1]. Sección 1.A, Graphs and free groups; p. 83-87. Múyu ashik: https://pi.math.cornell.edu/~hatcher/AT/ATch1.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Petroglifos del Valle de Aburrá
  140. López Alzate ER, Velásquez Castro AM. Aproximación al estudio iconográfico de las manifestaciones rupestres en el municipio de Támesis, Antioquia. Partes 1 y 2 [Internet]. Rupestreweb; 2014 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis.htmlNøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: Petroglifos del Valle de Aburrá
  141. Piazzini Suárez CE. Cambio social en la cuenca media del río Cauca, Colombia (3000-400 a. P.): una aproximación desde las iconografías arqueológicas. Bol Antropol. 2015;30(50):55-93. doi:10.17533/udea.boan.v30n50a03.DOIUnanhip: Simbolismo · Petroglifos del Valle de Aburrá
  142. Historic England. Multi-light imaging: highlight-reflectance transformation imaging (H-RTI) for cultural heritage [Internet]. 2 ed. Historic England; 2018 dic. 21 [ashik 2026 oct. 1]. 72 p. (Guidance; HEAG069). Múyu ashik: https://historicengland.org.uk/images-books/publications/multi-light-imaging-heritage-applications/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Petroglifos del Valle de Aburrá
  143. Proyecto AD. Estructuras y caminos de piedra del Valle de Aburrá [potomera]. 2007 proyecto original poto archivo; 2007. Niquía–San Pedro de los Milagros mayael, cerro Quitasol, Bello 10 potomera; marøpik wan kørøt 2026 septiembre 27-yu eshkawaik.Unanhip: Modificando el paisaje: base piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  144. Ingold T. The temporality of the landscape. World Archaeol. 1993;25(2):152-174. doi:10.1080/00438243.1993.9980235.DOIUnanhip: Modificando el paisaje: base piedra
  145. Bailey G. Time perspectives, palimpsests and the archaeology of time. J Anthropol Archaeol. 2007;26(2):198-223. doi:10.1016/j.jaa.2006.08.002.DOIUnanhip: Modificando el paisaje: base piedra
  146. Proyecto AD. Plataformas, muros y escalas: Santa Elena, Medellín, 2007; muro acompañante del Camino de la Cuesta, Valle de Aburrá, 2007 [potomera]. Proyecto poto archivo. roca06.jpg katøp.Unanhip: Modificando el paisaje: base piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  147. Botero Páez S. Campo circundado en Santa Elena [poto]. Proyecto original poto archivo; 1990 década; kørøt pønsrøbik.Unanhip: Modificando el paisaje: base piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  148. Pérez Ríos JJ. Caminos antiguos en el Valle de Aburrá: cuando el bosque no deja ver los árboles. Bol Antropol. 2011;24(41):484-488. doi:10.17533/udea.boan.7991.DOIUnanhip: Modificando el paisaje: base piedraDiscrepancia de metadatos: este catálogo registra 2011 y p. 484–488; la lista de publicaciones del editor registra el año del número 2010 y paginación pendiente de comprobación. Es necesario cotejar estos datos con el ejemplar original.
  149. Santos Vecino G. Una tumba de cancel en el Valle de Aburrá: prospección y rescate arqueológico del área de la Urbanización Álamos del Escobero. Envigado: Vértice Ingeniería; Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2006. Chú publicado informe.Unanhip: Más allá de la piedraTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  150. Arcila Vélez G. Introducción a la arqueología del Valle de Aburrá. Medellín: Universidad de Antioquia, Museo Universitario; 1977.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo · Más allá de la piedra · Petroglifos del Valle de Aburrá
  151. Malinowski B. Argonauts of the Western Pacific: an account of native enterprise and adventure in the archipelagoes of Melanesian New Guinea [Internet]. London: George Routledge & Sons; 1922 [ashik 2026 oct. 1]. Cap. III, The essentials of the Kula; p. 81-104. Múyu ashik: https://www.gutenberg.org/cache/epub/55822/pg55822-images.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: Más allá de la piedra
  152. Mauss M. Une catégorie de l’esprit humain: la notion de personne, celle de «moi». Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 1938;68:263-281. doi:10.2307/2844128.DOINøtø-wam ashcha 2Unanhip: Más allá de la piedra
  153. Proyecto AD. La Galana, Valle de Aburrá [poto]. Proyecto poto archivo; 2007. Digital restauración: Proyecto AD.Unanhip: La GalanaTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  154. Bradley R. An archaeology of natural places. London: Routledge; 2000 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.routledge.com/An-Archaeology-of-Natural-Places/Bradley/p/book/9780415221498Nøtø-wam ashchaUnanhip: La Galana
  155. Tilley C. A phenomenology of landscape: places, paths and monuments. Oxford: Berg; 1994 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.bloomsbury.com/uk/phenomenology-of-landscape-9780854969197/Nøtø-wam ashchaUnanhip: La Galana
  156. Proyecto AD. Panorámica de localización de La Galana, ladera centro-oriental de Medellín [poto]. 2007 proyecto original poto archivo; 2007. Digital restauración: Proyecto AD.Unanhip: La GalanaTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  157. Alcaldía de Medellín. Resolución 202350102514 de 2023: actualización del inventario de patrimonio cultural inmueble. Medellín: Distrito Especial de Ciencia, Tecnología e Innovación; 2023 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.medellin.gov.co/es/wp-content/uploads/2023/12/RESOLUCION_202350102514_2023.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: La Galana
  158. Aceituno Bocanegra FJ, Loaiza Díaz N. Del forrajeo a la domesticación: los orígenes de la agricultura en el noroccidente de Suramérica. Pørikyu: Economías prehispánicas de Colombia. Bogotá: Banco de la República; 2026. p. 73-102 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.researchgate.net/publication/403746006_DEL_FORRAJEO_A_LA_DOMESTICACION_LOS_ORIGENES_DE_LA_AGRICULTURA_EN_EL_NOROCCIDENTE_DE_SURAMERICANøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  159. Jardín Botánico de Bogotá José Celestino Mutis. Aiphanes horrida [Internet]. Bogotá: Jardín Botánico de Bogotá; 2023 mar. 8 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://jbb.gov.co/aiphanes-horrida/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  160. Universidad Nacional de Colombia, Instituto de Ciencias Naturales. Aiphanes horrida: espécimen COL000248281 [Internet]. Bogotá: Universidad Nacional de Colombia; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Herbario Nacional Colombiano; Bernal 50, Antioquiayu 1979-yu chabik. Múyu ashik: https://www.biovirtual.unal.edu.co/es/colecciones/detail/209519/index.htmlNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  161. Banco de la República. Poporo Quimbaya [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Objeto O00015. Múyu ashik: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Poporo_QuimbayaNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  162. Banco de la República. Quimbaya: la gente y el oro en el Cauca medio [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://enciclopedia.banrepcultural.org/QuimbayaNøtø-wam ashchaUnanhip: Archivo cartográfico anterior · Condiciones para habitar: plantas
  163. Banco de la República, Museo del Oro. Recipiente para cal antropomorfo: Sierra Nevada de Santa Marta, periodo Tairona [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Museos del Oro Colección Arqueológica; registro C01375. Múyu ashik: https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/recipiente-para-cal-antropomorfo/63a069025d96b8790f26aeefNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  164. Cieza de León P. Parte primera de la Crónica del Perú [Internet]. Sevilla; 1553 [ashik 2026 oct. 1]. Cap. XCVI. Biblioteca Antológica digital pørik, kørøt chú pørik; PDF p. 143. Múyu ashik: https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/CIEZA-DE-LE%C3%93N-Cr%C3%B3nica-del-Per%C3%BA-.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  165. Banco de la República. Canasto: Amazonia–Bora [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Colección Etnográfica; registro A00285. Múyu ashik: https://colecciones.banrepcultural.org/en/document/canasto/63a069025d96b8790f2675a9Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: plantas
  166. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Maize in human nutrition [Internet]. Rome: FAO; 1992 [ashik 2026 oct. 1]. Cap. 8, Improvement of maize diets. (FAO Food and Nutrition Series; 25). Múyu ashik: https://www.fao.org/4/T0395E/T0395E0c.htmNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  167. Instituto de Investigación de Recursos Biológicos Alexander von Humboldt, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Fototrampeo Área Metropolitana del Valle de Aburrá [datos pørik Internet-yu]. Versión 1.1. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2023 [pørik 2024 abr. 30; ashik 2026 oct. 7]. doi:10.15472/wfdfxy.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  168. Restrepo Isaza A, et al. Guía de especies del SILAP de Envigado. Alcaldía de Envigado, EPM; 2023. 2022 monitoreo tablas, p. 23–24. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  169. Corporación Autónoma Regional de las Cuencas de los Ríos Negro y Nare, Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Actualización del Plan de Ordenación y Manejo de la Cuenca Hidrográfica del río Aburrá: caracterización físico-biótica. 2016-2018 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.cornare.gov.co/POMCAS/planes-de-ordenacion/DocumentosFasesRioAburra/2.3.T_IV_CaracFisicoBio_vf.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  170. Jiménez-Segura LF, Álvarez J, Ochoa LE, Loaiza A, Londoño JP, Restrepo D, et al. Guía ilustrada peces cañón del río Porce, Antioquia [Internet]. Medellín: EPM, Universidad de Antioquia; 2014 [ashik 2026 oct. 7]. p. 32, 38, 42, 48, 51, 56.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  171. The Metropolitan Museum of Art. Seated dog: Colima, 200 a. C.–300 d. C. [Internet]. New York: The Metropolitan Museum of Art; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Colección catálogo; inventario 2007.345.1. Múyu ashik: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318964Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  172. Museo Larco. Botella gollete asa estribo escultórica representando animal (perro sin pelo) [Internet]. Lima: Museo Larco; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Colección catálogo; registro ML021952. Chimú cultura; Lambayeque wamø. Múyu ashik: https://coleccion.museolarco.org/detail/23106Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  173. Museo Larco. Perro peruano sin pelo [Internet]. Lima: Museo Larco; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://www.museolarco.org/galeria/perro-peruano-sin-pelo/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  174. Proyecto Especial Naylamp–Lambayeque, Ministerio de Cultura del Perú. Conoce a los Perros Sin Pelo de los museos lambayecanos [Internet]. Ministerio de Cultura; 2022 jun. 13 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://www.gob.pe/institucion/naylamp/noticias/620546-conoce-a-los-perros-sin-pelo-de-los-museos-lambayecanosNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  175. Instituto Nacional de Antropología e Historia. Xoloitzcuintle: compañero en el viaje al Mictlán [Internet]. Ciudad de México: INAH; 2025 nov. 11 [ashik 2026 oct. 1]. Fernando Rodríguez García poto. Múyu ashik: https://inah.gob.mx/foto-del-dia/xoloitzcuintle-companero-en-el-viaje-al-mictlanNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  176. Fernández de Oviedo y Valdés G. Historia general y natural de las Indias. Primera parte [Internet]. Biblioteca Antológica; [digital edición kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Libro XII, cap. I wan V. Múyu ashik: https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/FERN%C3%81NDEZ-DE-OVIEDO-Historia-general-y-natural-I.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  177. Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú. Fauna y flora: perros prehispánicos [Internet]. Lima: Ministerio de Cultura; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://mnaahp.cultura.pe/santuario-arqueologico/fauna-floraNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  178. Ní Leathlobhair M, Perri AR, Irving-Pease EK, Witt KE, Linderholm A, Haile J, et al. The evolutionary history of dogs in the Americas. Science. 2018;361(6397):81-85. doi:10.1126/science.aao4776.DOIUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  179. Tomczyk W, Giersz M, Więckowski W, Pimentel Nita R, Ebert CE. The many lives of companion species: a zooarchaeological and isotopic research on Wari dog remains from Castillo de Huarmey, Peru. J Anthropol Archaeol. 2026;82:101767. doi:10.1016/j.jaa.2026.101767.DOIUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  180. Eraso SE. Cuy asado: un manjar que se disfruta alrededor de la tulpa [potomera reportaje Internet-yu]. Radio Nacional de Colombia. 2020 dic. 16 [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  181. Sistema de Información Turística de Nariño. Zonas gastronómicas: cuy asado [Internet]. Pasto: Gobernación de Nariño; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://situr.narino.gov.co/atractivos-turisticos/zonas-gastronomicasNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  182. Alcaldía de Medellín. Propuesta para la gestión integral de la biodiversidad y los servicios ecosistémicos en Medellín. 2014. p. 55. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  183. Muñetón Jácome CM. Aves del Valle de Aburrá: grafías a partir de la experiencia personal [grado tarømarik pørik]. Medellín: ITM; 2023. Anexo 1, p. 95, Guía fotográfica de las aves del Valle de Aburrá-yu ashik. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  184. Instituto Humboldt. Seguridad alimentaria del 80 % de la población rural de Latinoamérica depende de la caza y pesca de subsistencia. 2022. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  185. Corporación Autónoma Regional del Valle del Cauca. CVC incautó 32 kilos de carne de monte en aeropuerto Alfonso Bonilla Aragón. 2017. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  186. Corantioquia. Liberación de individuos de fauna silvestre. [Kørøt chú pørik]. Cuniculus taczanowskii pørik. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  187. Sánchez Karste F, Carbone M. Mamíferos del Parque Nacional Cajas [Internet]. Cuenca: ETAPA EP, Parque Nacional Cajas; 2012 [ashik 2026 oct. 7]. p. 138-140.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  188. Sánchez O, Pineda MA, Benítez H, Berlanga H, Rivera-Téllez E. Guía de identificación para las aves y mamíferos silvestres de mayor comercio en México protegidos por la CITES. 2 ed. Vol. II, Mamíferos [Internet]. México: SEMARNAT, CONABIO; 2015 [ashik 2026 oct. 7]. p. 361-365.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  189. Huertas Rodríguez JC, Sanín Acevedo C, Cataño A. Los peces y sus servicios ecosistémicos en la cuenca del río Porce. Actual Biol. 2018;40(108):72-84. doi:10.17533/udea.acbi.v40n108a07.DOIUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  190. Empresas Públicas de Medellín, Universidad de Antioquia. Convenio BIO entrega importantes hallazgos ambientales para la región. Medellín: EPM; 2023 dic. 11 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.epm.com.co/institucional/sala-de-prensa/noticias-y-novedades/convenio-bio-entrega-importantes-hallazgos-ambientales-para-la-region/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  191. Beltrán Tirado VA. Diversidad y abundancia íctica en dos ríos del municipio de Coromoro, Santander, Colombia [grado tarømarik pørik Internet-yu]. Bucaramanga: Universidad Industrial de Santander; 2022 [ashik 2026 oct. 7]. Anexo 7, p. 69, figura f.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  192. Eigenmann CH, Ogle F. An annotated list of characin fishes in the United States National Museum and the Museum of Indiana University, with descriptions of new species. Proc U S Natl Mus. 1907;33(1556):1-36. p. 17, fig. 4. doi:10.5479/si.00963801.33-1556.1.DOIUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  193. Fricke R, Eschmeyer WN, Van der Laan R, editormera. Eschmeyer’s catalog of fishes: genera, species, references [Internet]. San Francisco: California Academy of Sciences; 2026 [piaik 2026 ago. 13; ashik 2026 oct. 7]. Hyphessobrycon inconstans.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  194. Londoño-López JL, Ospina-Pabón JG, García-Melo JE, Do Nascimiento C, Galeano-Moreno AF, Restrepo-Santamaría D, et al. Peces de ambientes acuáticos de montaña en la subcuenca del río Porce [pirøyu ashik guía Internet-yu]. Chicago: Field Museum; 2025 nov. [ashik 2026 oct. 7]. Guía 1714, versión 1. p. 2, figuras 17, 19-20.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  195. Asociación Colombiana de Ictiólogos. Actualización listado de peces de agua dulce de Colombia: detalles de actualización 2020, versión 2.12 [Internet]. 2020 [ashik 2026 oct. 7]. p. 4-5.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  196. El Colombiano. En el río Medellín viven hasta iguanas y nutrias. 2014 feb. 22. Víctor Vélez Bedoya wam, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  197. ImportaExpertos. Pesca de Sabaleta y su conservación 13-07-2021 [video]. YouTube; 2021 jul. 13. Pasaje ashik: 42:51–43:17, transcripción automática-wan. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  198. Visita Concepción. Peces [Internet]. Juan Diego Monsalve, Tiempo de Pesca wam. [Kørøt chú eshkawaik]. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  199. Burcher de Uribe P. Ecología de los caribes. Bol Antropol [Internet]. 1995 [ashik 2026 oct. 1];9(25):91-99. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/343760/20803700/205797Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  200. World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, United Nations University. Protein and amino acid requirements in human nutrition [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2007 [ashik 2026 oct. 1]. (WHO Technical Report Series; 935). Múyu ashik: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43411/WHO_TRS_935_eng.pdfNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  201. World Health Organization. Healthy diet [Internet]. Geneva: World Health Organization; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-dietNøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  202. Harrison-Buck E, Krause SM, Brouwer Burg M, Willis M, Perrotti A, Bailey K. Late Archaic large-scale fisheries in the wetlands of the pre-Columbian Maya Lowlands. Sci Adv. 2024;10(47):eadq1444. doi:10.1126/sciadv.adq1444.DOINøtø-wam ashcha 2Unanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  203. Campos-Silva JV, Peres CA. Community-based management induces rapid recovery of a high-value tropical freshwater fishery. Sci Rep. 2016;6(1):34745. doi:10.1038/srep34745.DOIUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  204. Urbina F. El hombre sentado: mitos, ritos y petroglifos en el río Caquetá. Boletín Museo del Oro. 1994;(36):67-111 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/6989Nøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo
  205. Argüello García PM. Arqueología del arte rupestre en Colombia. Arqueología y Patrimonio. 2025;5(1):58-81. doi:10.22380/26652773.3004.DOIUnanhip: Petroglifos del Valle de Aburrá · Simbolismo
  206. Banco de la República. Volante de huso troncocónico, registro C13658 [Internet]. Colección Arqueológica de los Museos del Oro; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/volante-de-huso-tronco-conico/63a069165d96b8790f34936dNøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo
  207. Giraldo HJ, Gutiérrez S, Ledesma L. Variabilidad en la producción de hilados en las sociedades prehispánicas del suroccidente colombiano. Boletín del Museo Chileno de Arte Precolombino. 2026;31(1):94-111. doi:10.56522/BMCHAP.0070010310006.DOIUnanhip: Simbolismo
  208. Universidad de Antioquia. Sala Graciliano Antonio Arcila Vélez [institución pørik Internet-yu; ashik 2026 sep. 27]. Pørik fuentemera: universidad archivo wan Editorial Universidad de Antioquia historia.Nøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo
  209. Jaramillo E LG. Arqueología en Antioquia y el nuevo milenio: comentarios en torno a 50 años de investigación [Construyendo el pasado. Cincuenta años de arqueología en Antioquia reseña, 2003 edición, Sofía Botero Páez editora]. Boletín de Antropología. 2004;18(35):415–434, p. 415–416. doi:10.17533/udea.boan.7054. Reseñayu homenaje póstumo wan Carlo Emilio Piazzini ensayo, «Graciliano Arcila y la arqueología en Antioquia» (2003:17–40) eshkawaik.Nøtø-wam ashcha 1Nøtø-wam ashcha 2Unanhip: Simbolismo
  210. Pérez J, Proyecto AD. Aclaraciones del autor sobre el registro de volantes, el marcado blanco de las incisiones, la identidad de min_volante15 y min_volante16 y el patrón de giros opuestos [waminchibmera, 2026 sep. 27]. Multimedia Aburrá Desconocido (2007) guion wan potomera wan ashik.Unanhip: SimbolismoTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  211. Gómez García AN, Flórez Fuya F. Los petroglifos y el paisaje prehispánico en Támesis, Jericó y Pueblorrico (Antioquia). Pørikyu: Argüello García PM, editor. Arte rupestre en Colombia. Tunja: Editorial UPTC; 2018. p. 43-76. doi:10.19053/9789586603263.9789586604345.DOIUnanhip: Simbolismo
  212. Banco de la República. Museo del Oro Quimbaya: milenios de historia en el Cauca Medio [Internet]. Bogotá: Banrepcultural; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Museo_del_Oro_QuimbayaNøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo
  213. Arcila Vélez G. Introducción al estudio arqueológico de los Titiribíes y los Sinifanáes, Antioquia, Colombia. Boletín de Antropología. 1969;3(11):17-69 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/341405/20795879/187936Nøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo
  214. Uribe Villegas MA. Mujeres, calabazos, brillo y tumbaga. Símbolos de vida y transformación en la orfebrería Quimbaya Temprana. Boletín de Antropología. 2005;19(36):61-93. doi:10.17533/udea.boan.6916.DOIUnanhip: Simbolismo
  215. Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2024: capa Departamento [pirø geográfico servicio]. Bogotá: DANE; 2024 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://portalgis.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2024/Serv_CapasMGN_2024/FeatureServer/319Nøtø-wam ashchaUnanhip: Simbolismo
  216. Restrepo Baena OJ. La industria de sal en Heliconia: una historia olvidada. Boletín de Ciencias de la Tierra. 1999;(13):111-117.Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Línea de tiempo
  217. Parques Nacionales Naturales de Colombia. Mapa ecoturístico Parque Nacional Natural Los Nevados [Internet]. 2026 [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Línea de tiempo
  218. Servicio Geológico Colombiano. Colombia cambia su esquema de medición de la actividad volcánica [Internet]. 2023 [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Línea de tiempo
  219. Servicio Geológico Colombiano. Generalidades: volcán Nevado del Tolima [Internet]. [ashik 2026 octubre 8].Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Línea de tiempo
  220. Steffen ML. New age constraints for human entry into the Americas on the north Pacific coast. Sci Rep. 2024;14(1):4291. doi:10.1038/s41598-024-54592-x.DOIFuente complementaria o contextual: Línea de tiempo
  221. Santos Vecino G, Otero de Santos H. Arqueología de Antioquia: balance y síntesis regional. Pørikyu: Botero Páez S, editora. Construyendo el pasado: cincuenta años de arqueología en Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2003. p. 71-123.Fuente complementaria o contextualTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  222. Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Colombia en Mapas [Internet]. Bogotá: IGAC; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.colombiaenmapas.gov.co/inicio/Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  223. Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia, Área Metropolitana del Valle de Aburrá, Corporación Autónoma Regional de las Cuencas de los Ríos Negro y Nare. Plan de Ordenamiento del Recurso Hídrico del río Aburrá-Medellín: fase III, prospectiva [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2018 [ashik 2026 oct. 11]. Múyu ashik: https://cia.corantioquia.gov.co/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=17027. Catálogo institucional fase 3-yu.Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  224. Pérez Ríos JJ. Zonas relativas de ubicación de Antioquia y del Valle de Aburrá sobre mapa de relieve [mapa pørik]. Marøpik archivo; 2026.Fuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anteriorTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  225. Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Modelo digital de elevación SRTM 30 metros, Colombia, año 2011 [datos pørik Internet-yu]. Bogotá: IGAC; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 11]. Múyu ashik: https://www.arcgis.com/sharing/rest/content/items/eaaa7800caf4462abb2e6f7f8144b4d5/info/metadata/metadata.xml?format=default&output=htmlNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  226. NASA Land Processes Distributed Active Archive Center. NASA Shuttle Radar Topography Mission Global 1 arc second [Internet]. Sioux Falls: USGS EROS Center; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.earthdata.nasa.gov/data/catalog/lpcloud-srtmgl1-003Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  227. Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Nombres geográficos de Colombia: Región Antioquia y Eje Cafetero [Internet]. Bogotá: IGAC; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://antiguo.igac.gov.co/sites/igac.gov.co/files/antioquia.pdf 2026 octubre 11 revisiónyu vínculo original chú ashik; pønsrøbik.Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  228. Pérez Ríos JJ. Vecindario geográfico del Valle de Aburrá [Google Earth-yu ashik mapa]. Marøpik archivo; 2026.Fuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anteriorTii catálogoyu pública URL ka-pørik.
  229. OpenAI. Image generation models [Internet]. San Francisco: OpenAI; 2026. Potomera Codex generador integrado-wan marik; interfaz modelo identificador chú eshkawaik [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://developers.openai.com/api/docs/modelsNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  230. López Castaño CE. Evidencias paleoindias en el valle medio del río Magdalena. Bol Arqueol FIAN. 1989;4(2):3-23 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5152Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  231. Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Límites y entidades territoriales: capa oficial de departamentos [Internet]. Bogotá: IGAC; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://mapas2.igac.gov.co/server/rest/services/limites/limites/MapServer/2Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  232. Esri. World Shaded Relief [MapServer]. Redlands: Esri; [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://services.arcgisonline.com/ArcGIS/rest/services/World_Shaded_Relief/MapServerNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  233. OpenStreetMap contributors. OpenStreetMap data [Internet]. Cambridge: OpenStreetMap Foundation; [kørøt chú unanik]. Open Data Commons Open Database License (ODbL) datos. [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.openstreetmap.org/copyrightNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  234. Gobernación de Antioquia, Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Mapas base: Drenaje doble [FeatureServer]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer/7Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  235. Herrera L, Moreno C, Peña O. Datos de un estudio sobre la ocupación humana en la cordillera Central de Colombia: el Proyecto Arqueológico Aerocafé (Palestina, Caldas). Bol Mus Oro. 2017;(56):103-173 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/7951Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  236. Bruhns KO. Ancient pottery of the middle Cauca Valley, Colombia. Cespedesia. 1976;5(17-18) [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://biblioteca.inciva.gov.co/storage/Clientes/INCIVA/biblioteca/imagenes/contenidos/80646-0826--cespedesia-vol-05-no-17-18-ene--jun-1976--ancient-pottery-of-the-middle-cauca-valley-colombia.pdfNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  237. Benítez-Cubillos EL, Diago-Toro MF, López-Aguirre Y, Vargas-Salinas F. Range extensions for Alopoglossus vallensis (Squamata: Alopoglossidae) in the Central Andes of Colombia. Caldasia. 2023;45(2):387-391. doi:10.15446/caldasia.v45n2.98993.DOIFuente complementaria o contextual: Archivo cartográfico anterior
  238. Instituto Nacional de Antropología e Historia. Vasija perro cebado, reproducción 3154 [Internet]. Ciudad de México: INAH; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.difusion.inah.gob.mx/divulgacion/taller-de-elaboracion-de-reproducciones/catalogo-de-reproducciones/653-3154-vasija-perro-cebado.htmlNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Condiciones para habitar: recursos animales
  239. Salas Medellín R, Llanos Chaparro JM, Díaz Ortiz JM, Peña León GA, Beltrán González AC, et al. Estudio arqueológico del impacto de la pesca precolombina en la zona de raudales del río Magdalena durante el periodo Tardío (siglos XI al XII d. C.). 1 ed. Bogotá: Editorial Universidad Nacional de Colombia; 2023 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-estudio-arqueoly-gico-del-impacto-de-la-pesca-precolombina-en-la-zona-de-raudales-del-ryuo-magdalena-durante-el-periodo-tardyuo-siglos-xi-al-xii-dc-9789585053786-667e3892596d1.htmlNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Condiciones para habitar: recursos animales
  240. Instituto Nacional de Antropología e Historia. Llega a Colima la exitosa exposición temporal Xolos, compañeros de viaje [Internet]. Ciudad de México: INAH; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://www.inah.gob.mx/boletines/llega-a-colima-la-exitosa-exposicion-temporal-xolos-companeros-de-viajeNøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Condiciones para habitar: recursos animales
  241. Corantioquia. Allanada finca en el norte del Valle de Aburrá por tenencia ilegal de animales silvestres [Internet]. [Kørøt chú pørik]. [ashik 2026 oct. 7].Nøtø-wam ashchaFuente complementaria o contextual: Condiciones para habitar: recursos animales
  242. Casas B de las. Historia de las Indias. Tomo I [Internet]. Madrid: Imprenta de Miguel Ginesta; 1875 [pørik c. 1527–1561; ashik 2026 oct. 21]. Libro I, caps. XLII wan CXX. Múyu ashik: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-de-las-indias-tomo-1/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  243. Landa D de. Relación de las cosas de Yucatán [Internet]. Madrid: Establecimiento Tipográfico de Fortanet; 1900 [pørik c. 1566; ashik 2026 oct. 21]. Caps. XXXII wan L. Múyu ashik: https://www.cervantesvirtual.com/obra/relacion-de-las-cosas-de-yucatan/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  244. Sahagún B de. Historia general de las cosas de Nueva España (Códice Florentino). Tomo III [Internet]. México: Imprenta del Ciudadano Alejandro Valdés; 1830 [pørik c. 1577; ashik 2026 oct. 21]. Libro XI, cap. I, § 4. Múyu ashik: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-general-de-las-cosas-de-nueva-espana-tomo-3/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  245. Vega G de la (Inca Garcilaso). Comentarios reales de los Incas. Primera parte [Internet]. Lisboa: Pedro Crasbeeck; 1609 [ashik 2026 oct. 21]. Libro VIII, cap. XVI (De los perros que tenían los indios). Múyu ashik: https://www.cervantesvirtual.com/obra/comentarios-reales-de-los-incas/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  246. Cobo B. Historia del Nuevo Mundo. Tomo II [Internet]. Sevilla: Imprenta de E. Rasco, Sociedad de Bibliófilos Andaluces; 1891 [pørik 1653; ashik 2026 oct. 21]. Libro IX, cap. LIII, p. 326–329. Múyu ashik: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-nuevo-mundo-tomo-2/Nøtø-wam ashchaUnanhip: Condiciones para habitar: recursos animales
  247. Botero Páez S, Vélez Escobar N. Algunas reflexiones sobre el registro cerámico arqueológico en Antioquia. Bol Antropol. 1995;9(25):100-118. doi:10.17533/udea.boan.343761.DOIUnanhip: Simbolismo
  248. Weber M, Valencia V, Caballero J, Villada B, Cardona A, Iizuka F. U-Pb dating of zircon: A sourcing method for pottery from La Morena archaeological site, north-west Colombia. Archaeometry. 2020;62(3):439-468. doi:10.1111/arcm.12532.DOIUnanhip: Simbolismo

Documental adenda · Vancouver secuencia-yu integración pendiente

Hernández Carmona DA. San Cristóbal de la Culata al filo de la montaña, 1771–1863 [Historia grado tarømarik]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2003.

Pirø maik nu købik (La extensión del espacio) revisión-yu incorporado ashisho-wam. Atribuciónpe aportado reproducción créditowe procedetø. Merrabø revisiónpe Lina Marcela González Gómez kusre-wam-yu (p. 193, nota 45) bibliográfica corroboración registratø. Tøgø figura, nui página wan dibujo procedenciape cotehamik pendiente katøp. Tesis-ik ficticio link añadir-kamo wan IA apoyowan marik esquemawan nui autor-ik atribuir-kamo købik.

Ashisho-wam wan marik nota ashcha →