Siñal asamdiikmera katø asru pørik (Siñalmera chi taigwan)

Yørø wamgurri tøga

Kanbalatø ashchabiilan nebua ashamdiik isubik

Tøga pørik mayyu waminchib wam, srugu pørik siñal srugu pørik siñal katø pøtø pirømerayu kanbalatø ashchab siñalmeran kusrenanøb. Tru kanbalatø ashchabik ashibigwan katøenchik, kønrrai pip marigwan pishindø pønrøenchik: ashibik wamwan tabik waminchib, mayayu kusrenanøbwan pørik kilgayu pasrøbik, kanbalatø ashchabiiløwan kanbalatø ashchabik katø srøtø wam pasrøbik. Søtøgan maraknikkø ørøik wam waminchib, katø tabik nebua isua ashibik pønrrab.

Fernando Urbina waminchib: merrab ashibik wam llirab siñal nui tøga srøtø wam ka køpentoikkø katø pønrrab, katø trømbøik ashibiilø usha srøtø wam kanbalatø siñalmerayu pønrrab.²⁰⁴ Nui kusrenanøb wam ashibik wam, kølli srøtø wam, pishimisakmera kanbalatø marøbik katø wam søtø kan nu kuigwan nebua ashib misaamera waramik pørik kølligurri waramik købigube; trømbøik waminchib: Amazonía chi taigwan eshkab wam Aburrá wam pørik nuiikkø pasrab kømøn.

Møi kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøb wam pikulyi siñal (tasiimeraba tabik marøbik srugu pørik) nui pirau kanbalatø pasrabik, pirø ya pasrabik pirø katø pirø kanbalatø kuiiløwan kusrenanøb, kanikkø pasrabik tasiimeraba llirab ashibik kanbalatø pasrøbik lata kømøn.²⁰⁵ Tru maik maramigwan waminchib wammeraikkø pasrab: asru siñal kanlataik kuik chugurri pøntøbik, pilamera kwalømmera ambub may, tasiimeraba maramik may katø kølli pønsrailø kusrenanøbik kanbalatø pasrabigwan katø asr chish pønrrab.

Sruk trab · ashibik wam marøb siñal · pasrab

Guayabal sruk trab pirø purebmera

Tru kanbalatø pasrøbik pureb siñal tasiimeraba maramik may katørab srua marigugurri newan kuigwan ashamdiik payib wam pasra: ¿nui ashibik wam kanlataik pasrabiilø kan misak trenchibik wam, mayeeløwei kusrenanøb wam o Aburrá pørik wam katø paya pirømerayu ashibik wam kanbalatø mariilø pirømerayu ambubik nebua ashib?

Andes ishuk tsi tøgaik tusr katø pirø pirø purebwan sruk trab kusrenanømik marøb ashibik

Kanikkø katø tabik nebua maramik maramik sruk

Tsi tøgaik tusr karø pikulyi tusr katø pirø purebgurri marik køn. Kwatsik pasrøbik llirabik tulul ambubigwan katø, tasik tsiwan yammay linchab katø tsi tøgabik marøb marøbik. Kanbalatø ashchabik kusrenanøb wammera tru chi maramik kuigwan newan trenchimik, kønrrai waminchib: kwatsik, tøbøtak tøgaik katø asr maik palain kuik kan kanbalatø pasrøbik lata katø nu pirø pirau kanbalatø pasrabigube nebua ashib køn; kan tøgaik nikkø tsiwan o mariilø marøbik kan tarømarik nebua kusrenanøbigwan munchi asha eshkamøtø køn.²⁰⁶, ²⁰⁷

Maramik pørik ADik marik kusrenanømik møi katø marøb eshkabik, 2026. Tasiimeraba maramik may tasik kønrrai køn; misak, sruk trab katø pirø ashibik pirø laab ashibik nebua o kølli kwaløm wam møi kuik kanikkøwei ka nebua ashib.

Aburrá Kusrenanømøik · Pørik kilga ashibik

Sruk trab pirø purebmera: merrab pønrrabelø marik atsa, pørik katø siñalwei ashib waminchib wam

Marøb marøb waminchib wam, pørik misakmerawan pønrrab waminchib wam katø siñal asamdiikmera kanbalatø ashchabik umbu katsik. Kanbalatø ashibigube, tru yammay lendømay tøgaiilø maramiilø tasiimeraba maramik may katø misaamerawei nu kuigwan ashamik, katø Aburrá wam pørigube pønsrøbik misaamera ashib siñal wamwan kusrenanømik.

01 · Sruk trab maramik kusrenanøbik

Llirabigugurri marøbik

Pureb siñal tsi tsi tøgaigube tsi tøgaik tusrwan katø. Nui kusrenanøb sruk trab marigwan nebua ashib. Asr maik palain kuik, kwatsik katø katørab lusøbik maik marigwan kusrenanømik; poto nikkø tsiwan munchi asha eshkamøtø køn.²⁰⁶, ²⁰⁷

02 · Pørik pirau kanbalatø pasrabik

Sruk trab pørik misaameran kanbalatø ambumik

Ashibik poto wam kanbalatø, Arcilawan katø, 1953 pasrabigube Guayabal kwik sørin trabyu 213 pirø nak piyu pørik sruk trab pureb siñal nebua ashib, pirø, køreben (oro) katø sruk køtø wammerawan. Tru kanbalatø pasrabik sruk trab waminchib wammera misaamerawei katø pørik nu kuik payib wamwan tøgamik.¹⁵⁰

Tru kwik sørin trab pila kwaløm trenchibik nuiikkø tøgaik newan pørigube chigaik. Nui pirau kanbalatø pasrabik chilliitøga marik køtsø kanbalatø ashchabik køtø wammera ka pasrab.

03 · Asr chishtøga pirø sruik ashib waminchib wam

Aburrá atsamera

Sardella 1541 kastellano wam kesrø may kanbalatø kuigube tusrtøga katø patsø yab katø kan tusrtøga lendø atsa waminchib

Castellano iik srøtø pørik (1541) ashcha

«una manta de vara y media de largo y de una de ancho»

. Marøb atsa asr tøga katø; kølli kwaløm pørik wam kastellano wam pøntøbigube kwalik tsi pasriiløyu nui usoikkø waminchib.²⁰

Kølli kwaløm pørik wam pørik wam tøga atsa katø yammay lendømay tøgaiiløwan nebua ashib; tsiwan ka waminchib.

Pirø uskau pasrøbgurri maramik

Kush wam pilamerayu søtø waramik

Truntøpa kwaløm maymera merrab Antioquiayu kush uskau pasrøb, tsi nebua pasrøbik, sruk trab, atsa maramik tusryu atsa katø tøga atsa katørab srua marik ashibik.

Truntøpa pikulyi ashibik: pirø pønrrab, tul pirø katø nak naktøga pørik, uskau pasrøb, mamik sruik, kush uskau pøntøbik, tsi tøgaik tusr katø pirø purebwan sruk trab, atsa maramik tusr sruk trab katø atsa/tøga atsa katørab srua marik — **Truntøpa ashibiiløyu søtø waramik.** Ashib kilga pønsra nebua ashibik.
May katø pasrøbik wam: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. OpenAI marøb ashibik, 2026.

Llirabik søtø søtø ambubik. Tul pirø, mamik sruik katø atsa maramik tusr sruk trab ambub ashibiilø, trømbøik tratrø pikulyi ashibigwan kanbalatø marik.

May katø pasrøbik wam: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. Marøb ashibik: OpenAI. Kwaløm may 2, 4 katø 7 ambub ashibik katø mørøb wam: Google Gemini. Kanbalatø mara pasrøbik: Codex.

Nu pirø søtø waramik chi taigwan eshkabik møi marøb ashibik. Kush Aburrá wam pørikyunikkø ka uskau pasrøb pørik. Aburrá atsa katø tøga atsa tsi lata munchi asha eshkabik pørik marøb misak siñalmeran asha isubik køn; tøgayu atsa tsitøga tøgaik katørab srua marik Sardella kanbalatø kuigugurri kusrenanøb. Atsa maramik tusr katø sruk trab asru pasramik atsa chi taigwan eshkabik møi katø marøb eshkabik køn.

Truntøpa kwaløm maymerawan ashcha

Tul marøbik tabik pirø pønrrab (Asha sruik nui pirø).
Tul pirø katø nak naktøga pørik (Tul pirø y naktøga pørik).
Pønrrab pasrabik pirø tabik kush uskau pasrøb (Siembra nui kush).
Kuchi piløbik katø kwalømyu (Mamiimera mariilø kanbalatø sruik nui kush).
Kush uskau pøntøbik: uskau katø tsi pishik (Katsik pasrøbik nui uskaumera y tsi).
Tsi tøgaik tusr katø pirø purebwan sruk trab (Tsi tøgaik tøga tsi tøgaik tusr y tsi tøgaik tulul sruk).
Sruk trab nøtøtrak (Mariilø marøbik nui marik atsamera).
Atsa katø tøga atsamera (tøga atsa) katørab srua marik (Katørab srua marik nui atsamera y tøga atsamera).

Nu pirø kølli pønsrailø kusrenanøbik isua waraik wam

Graciliano Arcila Vélez katø Guayabal kusrenanøb wam

Graciliano Arcila Vélez (1912–2002) yørø pønrrab Aburrá pørik wam kølli pønsrailø kusrenanøbik tøga iik may kurøb misak katø marøb ya ullu srøtø marik kusrenanøb misak asha kusrenanøbik køn. Nui marøb kusrenanøb wam, kanbalatø pasrøbik katø nu kusrenanøb ya misrøb pøntøbigwan kanbalatø maramik; 1953 pasrabigube Pørik kilga nui Misaamera kusrenanøbik tøgamik. 2003 pasrabigube Sofía Botero Páez pørik nebua pasrøb Mara pasrøb el merrabsrø kwaløm. Pa patsø katø patsø pilamera nui kølli pønsrailø kusrenanøbik yu Antioquia nu munchi tranøbigube nui kølligurri pønsraik pilamerayu. Nui isua waraik wam møi nui pørik kilgayu pasrøbik ashib waminchib wammerawan kusrenanøb katø mayeeløwan tranøbiiløyu katø.²⁰⁸, ²⁰⁹

1953 julioyu, Manuel Antonio Ortiz Nu kusrenanøb ya nui Antioquia Purugubik Misaamera waramik Guayabal Calabacera (møi La Colinita) kwik sørin trabmerawan waminchib. Arcila pirø kwalømyu katø tratrø tøga tøgaik kwik sørin trabwan pørik kilgayu pasramik. Nui mariilø tøgaik pørik, Los Aburráes-yu katø marøb eshkabik, pip pirø marik, tratrø køreben (oro) kim køntsrø pilab sruk katø 213 sruk trab pureb siñal nebua ashib, trømbøik tratrø sruk marøb sruk, pip sruk tun katsik, pøn pirø sruk tulul sruk, kan pøtø kørik sruk tulul sruk katø kan usha lataik pøtø sruik tasik. Misak kal (tsutsik) ketøbik meraikkø nebua ashib.³¹, ¹⁵⁰

Tru kusrenanøb wam nu kuik pørik pirau kanbalatø pasrabigube sruk trab waminchib wam, asr asru tabik pasramik katø trømbøik waminchib wammeran kan kwalømyu køn. Arcila pirø purebmerawan nui asr maik palain kuik tabik katøle pasrøb katø tøgaik siñal o «S lataik» siñal asamdiikmeran kusrenanømik. Tru pørik kilga møiikkø kølli pønsrailø kusrenanøbik tøga payib wammerawan pønrrab: marøbmera maik marøb, ashibik wam marøb siñalmera maik kanbalatø kuik waminchib katø pørik misakmerawan tru waminchib wammera maik nu kuik pørik pørik. Nui kølligurri pønsraik nu munchi tranøbik tru pørik kilgamera katø katø kusrenanøb wam ambubik køn.³¹

Katø pørik pørik kilga

Waminchib wam, maik nu kuik katø kanbalatø kuiilø

Poto pønsra nebua ashibik.

Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik asr maik palain kuik, maik nu kuik katø marøbik katsik misriiløyu kanlataik pasrabiiløwan ashibik pasrøbik køn. Guayabal katø Jericó potomera tru nu pirø kanbalatø ashchabigwan katø. Tru ashib srøtømera marøb may katø nui katsik katsik kuiiløwan ashamik.²¹⁰

Tsi tøgaik tulul sruk nui Guayabal tøga pip tul pirømera tøga y trab marøbik tøbøtakwei — **01 · Tsi tøgaik tusr paya nebua pasrøbik**
Pip tøga pirømera tøgaigwan katsik tøgamik. Llirab katø umbu katsiilø kanbalatø marik kanbalatø pasrøbik maramik.
Guayabal, Medellín. Poto: Sofía Botero, 2006. Siñal pasrøbik pilab: Julián Pérez.

Ashibik oblicua nui un tsi tøgaik tulul sruk tøga kwalik y siñalmera pasrøbik laab llirabik pøntø pasrik — **02 · Maik nu kuigube ashibik wam**
Llirab, pikulyi siñalmeratøga katø tøga llirabmera asr katø kwaligube pønrrab. Ashibik wam tøgaigwan tasiimeraba ambub katø llirabik waminchib wamwan kanbalatø ambumik.
Guayabal, Medellín. Poto: Sofía Botero, 2006. Siñal pasrøbik pilab: Julián Pérez.

Tsi tøgaik tulul sruk nui Guayabal tøga pip tøgaik siñalmera y un pirø tøbøtakwei pikulyi siñalmeratøga — **03 · Asru siñal katø ullu**
Katsik llirabmera tøgaik paya krus lataik pirø katø. Ashibik wam marøb siñal laab llirabik katø tun chak maik kuigube ashibik køn.
Guayabal, Medellín. Poto: Sofía Botero, 2006. Nebua asha isubik llirab ashibik y siñal pasrøbik: Julián Pérez.

Tsi tøgaik tulul sruk tøga llirabmera kap tøbøtak, tøga llirabmera søtø katsiimera y llirab pikulyi — **04 · Kap tøbøtak pasrabik katø llirabmera**
Pishindø kanbalatø pasrøbik tøgaik pailø katsigube pønrrab. Tøga llirab, llirab katø llirabmera kanbalatø ashchabik ashib siñalmerawan ya.
Pørik kilga nui la Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik / Maramik pørik AD. Pørik marøb misakwei nui siñal pasrøbik pilab: Julián Pérez. Marøb munchi pasrøbik potowei y chugurri pøntøbik kanikkø tøga nebua trenchib.

Tsi tøgaik tulul sruk nui tsi tøgaik tusr nui Jericó tøga marøb siñalmera laab llirabik, IAwan møi marøb ashibik — **05 · Jericówan kanbalatø ashchabik**
Ashibik wam marøb siñal maik pasrøbik Guayabalwan mayeeløwei kanbalatø kuik katø pirauwei katsik maik kuiiløwan kanbalatø ashchamik. Møi marøb ashibik chi taigwan eshkabik køn katø srøtø pørik tøgaik potowan kanbalatø ashchabik køn.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Kapba ashibik srøtø pørik tøgaik: Emilio Pineda, 2007. Jericó, Antioquia.

Tsi tøgaik tulul sruk piki lata tøga pip tøgaik siñalmera y pikulyi siñalmera pøntø pasrik yu pilab — **06 · Katsik katsik kuiiløwan kanbalatø ashchab marøb**
Pip tøgaik siñal, llirab katø pikulyi siñalmeratøga tøbøtak paya kanbalatø nebua pasrøbik maramik. Nuik katsik kuik meraikkø marøb siñalyu pønrrab.
Pørik kilga nui la Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik / Maramik pørik AD. Pørik marøb misakwei nui siñal pasrøbik pilab: Julián Pérez. Marøb munchi pasrøbik potowei y chugurri pøntøbik kanikkø tøga nebua trenchib.

Ashibik katsik tøbøtak nui tsi tøgaik tulul sruk ullu uñi tøgaik tøga tøgaik siñalmera laab llirabik — **07 · Ullu uñi tøgaik ullu purugubik**
Katsik tøbøtak ashibik tøga llirabmera asr uñimay katø tulul katsik tøbøtak maik nebua pasrøb marigwan ashamik.
Pørik kilga nui la Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik / Maramik pørik AD. Marøb munchi pasrøbik potowei y chugurri pøntøbik kanikkø tøga nebua trenchib.

Tsi tøgaik tulul sruk yøm tøga tulul tøbøtakwei, tul pirømera katsik y tøgaik siñalmera — **08 · Tøbøtak, katsik katø pirømera**
Tulul tøga tøbøtagwan pirø katsik pasramik; tøgaik siñal tøga llirab katø katsik pirømera katsigwan kanbalatø kuik maramik.
Pørik kilga nui la Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik / Maramik pørik AD. Pørik marøb misakwei nui siñal pasrøbik pilab: Julián Pérez. Marøb munchi pasrøbik potowei y chugurri pøntøbik kanikkø tøga nebua trenchib.

Kan waminchib wam · Pishindø pørik kilga

Laab llirabik siñalwan tabik ashibik

Pulik pøntø pasrik laab llirabik paløm kuik katø llirabigwan tabik ashamik. Tru køtø wamyu, møi katø marøb eshkabik marøb pirø tasiimeraba marik katø nak piyu pørik, siñalmera chi taigwan pørik, sruk trab chi maramik kuik pørik katø pørik pirau kanbalatø pasrabigube pønrrab waminchib wammeran nebua ashib.²¹⁰

Pulik siñal pasrøbik møi ashibik maramik køn. Siñal pasrøbik pørik marøb misakwei poto pørik marøb misakweigurri katsik kuigwan ashimik.

Tsi tøgaik tulul sruk 16 pulik pøntø pasrik pørigube chigaik laab llirabiiløwan — **Pulik pøntø pasrik pørigube chigaik**
Waminchib wam laab llirab katø umbu katsigwan ashibik poto.
Maramik pørik AD pørik kilga. Tsi tøgaik tulul sruk 15-wan kan køtø wam pørik marøb misak newan trenchibik.

Tsi tøgaik tulul sruk 15 laab llirabiilø pulik pøntø pasrik — **Pulik pøntø pasrik pørik**
Tru waminchib wamikkø poto chish nu pikulyi tøgaigube laab llirabiilø pulik pøntø pasrik.
Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik / Maramik pørik AD pørik kilga. Pulik siñal pasrøbik: Julián Pérez.

Siñalmera kanbalatø pasrabik katø pøsrø may ashibik

Kap tøbøtak llirabiilø, katø pønsrøbik kanbalatø kuiilø

Pørik marøb misak munchi asha eshkabik marøb may tøga pikulyi siñalgurri kap tøbøtak chi taigwanmerayu (nebua tasikmay tøgaik katø katsik tasikmay tøgaik) llirabik tøgaik siñalmerawan pilamerayu. Kanbalatø ashchabik tru llirabik may kanbalatø kuigwan katø kanbalatø pasrøbiiløyu maik kanbalatø ashchabik o katsik marøb marigwan kusrenanøb.²¹⁰

Llirab søtø katø

Søtø katsik, ambub pønsraik, katsik pasrøbik, kanbalatø misrik katø ya ullu pirømerawan pørik kilgayu pasrøbik. Ashibigube pa may kanbalatø kanbalatø may nebua waminchibik tabik kømøtø køn; ashibik pikulyi siñal tasiimeraba marøb misak tøga tasik marakwanikkø munchi asha eshkamøtø køn.

Pirømerawan ashibik

Laab llirab katø tun chak maik kuik maik kanbalatø pasrabik, tøgaigwan maik katsik tøgabik katø tøbøtak o pipkanmerayu maik pønrrab ashibik. Pip tøgaik siñal kanbalatø pasrøbiilø pishindø kan pa pa pasrøbik kwalømyu køn.

Llirabiiløwan kanbalatø ashchabik

Kangurri kan llirabwan kan mayeelø pasrøbik wamwan katø, tøga tøbøtakgurri patsap. Pøsrø may ashibik siñalmera kanbalatø pasrabigwan purugub pasramik: poto pilab pirø ashibigube tulul ambubik tulul tøgaik chi taigwan katø; katø ashib kap søtø pasrøb.

Siñalmera kanbalatø pasrabik truyu kanbalatø may katø katsik pasrøbik kanbalatø kuiiløwan kusrenanøb. Nebua tasikmay tøgaik o katsik tasikmay tøgaik chi taigwan umbu katsigube may eshkabik ashibik pønrrab.

Pikulyi tøga ashibik katsik nui un marøb siñal pøntø pasrik yu pilab — **Pikulyi tøga ashibik · Angularidad**
Ketøbiilø tøga kuik katsik misrøb yuikkø kanbalatø kuik katøpik llirabik maymerawan kanbalatø ashchamik.
Maramik pørik AD pørik kilga pikulyi tøga ashibik. Julián Pérez llirab ashibik nebua asha isubik; tru ketøb tøgaigube iik pøntøbik waminchib wam kanikkø pasrøbik kømøn.

Pikulyi tøga ashibik tøga dos llirab tøga yømmera umbu ullu piki lata — **Pikulyi tøga ashibik · Katsik pasrøbik**
Pishindø tøga llirab yau kuik katø kanbalatø may katsik kuigwan ashimik.
Maramik pørik AD pørik kilga pikulyi tøga ashibik. Julián Pérez llirab ashibik nebua asha isubik; tru ketøb tøgaigube iik pøntøbik waminchib wam kanikkø pasrøbik kømøn.

Pikulyi tøga ashibik nui tøga llirabmera kap tøbøtak pøntø pasrik yu pilab — **Pikulyi tøga ashibik · Tøga kuik**
Llirab katø umbu katsik kangurri katøgan pasrabik asru siñal katø ullu kanbalatø kuigwan ashamik.
Maramik pørik AD pørik kilga pikulyi tøga ashibik. Julián Pérez llirab ashibik nebua asha isubik; tru ketøb tøgaigube iik pøntøbik waminchib wam kanikkø pasrøbik kømøn.

Pikulyi tøga ashibik nui un llirabik may tøga y nui la umbu katsik tøbøtak ñimui llirab — **Pikulyi tøga ashibik · Ambub pønsraik**
Søtø katsik katø llirabik may katø mara pasrigwan kanbalatø ashchamik.
Maramik pørik AD pørik kilga pikulyi tøga ashibik. Julián Pérez llirab ashibik nebua asha isubik; tru ketøb tøgaigube iik pøntøbik waminchib wam kanikkø pasrøbik kømøn.

Pikulyi tøga ashibiilø kanbalatø ashchabik ketøb tøgaik køn; pip katø pasrøbik waminchib wam lata tøgamøtø køn katø chugurri pøntøbik tranøb pasrøbik tabik kømøtø køn.

Kusrenanøb wam pasrøbik wam

Sruk trab tasiimeraba tarømarigugurri namuy isua waraik wam mayeeløwei

Pirø purebmera tasiimeraba maramik may srøtø wam katø llirab ashibik trenchibik wammerawan pilamerayu. Kwik søriiløba pasrøbik mariiløyu kusrenanøb tru waminchib wammera pørik tasiimeraba marøbik merayuikkø pønsrøbigwan nebua ashib. Tasiimeraba tarømarik, kanbalatø tøgaik, nui købik o pørik misak isua waraik wam isub kusrenanøb nebua isubik køn: chi taigwan eshkabik kønrrai kuiilø køn, ya siñal chi taigwan kusrenanøb chi taigwan kømøn.

Kap tøbøtak llirabik parmera kanbalatø ashchabik, tøbøtak, katsik katø tun chak maik kuik pirø kanbalatø kuiiløwan, kusrenanøb pørik katø mayeeløwei ashib siñal kanbalatø mariilø pasramik. Aburrá katø Jericóyu tru kanbalatø misrik kanbalatø ashchabik nu pirø misaamera waramikwei kanbalatø maymerawan kusrenanømik. Cauca Tøbøtak ashib siñalmera kusrenanøb wam kanbalatø mariilø søtø ørøb tranøbik katø katsik marøb pasrøbik kusrenanøbik siñal pønrrab.¹⁴¹

Kølli pønsrailø kusrenanøbik waminchib wammera katø kølli kwaløm pørik wam atsamera marik atsa kølli kwaløm wam kwaløm katø maik ashibik pishindømerawan ashamik. Kan ashibik kusrenanømik wam ullumay pønrrab; Guayabal kwik søriiløba pasrøbik mariilø katø 1541 pasrabigube waminchib misaamera ambub pønsraik mara pasrøbik katø pasrøbik pilamera kwalømmera ambub may katø pirau kanbalatø pasrabiilø pønrrab.

Tøga kanbalatø ashchabik ambub

Trømbøik ullu purugubiiløyu siñal asamdiikmera

Támesis srugu pørik siñal srugu pørik siñal katø Cauca Tøbøtak pirø søtø warakyu nui pirø katø. Nui asr maik palain kuik pirø purebmerawan kanbalatø ashchabik payib wamwan pirø ashibik katø trømbøik ashibik wam katørab srua mariilø ya; kangurri kan ullu purugubik nui nui pirau kanbalatø pasrabik pønrrab.¹²⁷, ²¹¹

IAwan møi marøb ashibik: Srugu pørik siñal nui Támesis tøga marøb siñalmera tøgaik siñalmera — **Támesis · Srugu ashibik wam**
Pishindø tøgaik siñal kanbalatø ashchabigwan sruk ullu purugubik nebua pasrabik pasra. Pirø ashibik, nu pikulyi tøgaik katø tasiimeraba maramik may kanlataik kuik ashibigwan kanbalatø ambubik køn.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Kapba ashibik srøtø pørik tøgaik: Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia, Pørik kilga Potowei Graciliano Arcila; CORANTIOQUIA, 2006.

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø nui Cauca Tøbøtak tøga siñalmera pasrøbik tøga llirab ullu tøbøtak — **Cauca Tøbøtak · Pøtøyu ashibik wam**
Tøgaik siñal tøga llirab katø katsik tøga pasrøbiilø tøgaik llirabyu kanbalatø ashchab kusrenanøb. Waraik pirø katø pirau kanbalatø pasrabik nebua tru pørik kilgayu pørigube chigaik.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Kapba ashibik srøtø pørik tøgaik: Kølli mariilø ashib ya nui Oro, Wakøb pasrøbik ya nui la Nuik pirø karub kwaløm; Ashibik poto wam kanbalatø Aburrá Kusrenanømøik.

Marøb tsimerawan kanbalatø maramik; kusrenanøb wam waminchib wam, ashibik wam, sruk trab katø nui øsik waramik katø pørik tasiimeraba marøbiiløyu marik misaamera isua waraik wamwan kanbalatø kanbalatø pasramik.

Proyecto AD interpretativa propuesta, Multimedia Aburrá Desconocido wan nui autor aclaración-meraelan.

Chilliitøga marik køtsø · munchi pasrøbiilø · maramik søtø waramik

Pirøweinuk isua waraik wamkatik: Aburrá Chagu merrab kølli chilliitøga marik køtsømera

La Morena (Envigado) pirausrø kusrenanøb pørik pikulyi mamik lataik (fitomorfa) pøtø køtsø maik marigwan 10 kwaløm maymerayu chi taigwan eshkabik: pørik kilgayu ashibik wam, tasiimeraba maramik isubik wam katø kusrenanømik isua pasrøbik wamwan katsik pasrøb.

De la arcilla a la memoria munchi tøgaik ashib kilga, La Morena (Envigado) pikulyi fitomorfa pøtø køtsø 10 kwaløm maymera pasrabik: 01 pirø asha sruik, 02 pirø mayøbik, 03 pøtø rollo (lulo) maramik, 04 merrab pusrøbik, 05 srukwan tøga pasrøb, engobe katø yalø llirab, 06 nakatø tøgap merrab pusrøbik, 07 nakatø tøgamik nebua pasrøbik, 08 nakatø tøgap katø øsik pasrøbik, 09 ambub katø katørab srua marik, katø 10 kwik sørin trabyu pøtø køtsø tøbøtak pasrøb; kangurri kan kwaløm may pørik kilgayu ashibik wam (D), tasiimeraba isubik wam (I) katø isua pasrøbik wam (H) katsik pasrøbik — **Pirøweinuk isua waraik wamkatik: 10 kwaløm maymerayu pøtø maramik søtø waramik.** Ashib kilga pønsra nebua ya asha katø 10 kwaløm maymerawan móvil o computadorayu ashcha. Gustavo Santos Vecino (2011, p. 77, nota 27; poto 32b, p. 78) La Morena, Envigado pirausrø waminchibik pikulyi fitomorfa pøtø køtsøyu srøtøtøga marik kusrenanømik møi marøb ashibik; nui asr maik palain kuik katø kwik sørin trabyu katøgan pøtø tøbøtak pasrøbik pørik kilgayu ashibik køn (D), truwane pirø kuap, pirø mayøp, pøtø marøp, pusrøp, nakatø tøgap katø ambub kwaløm maymerabe tasiimeraba maramik isubik wam (I) katø isua pasrøbik wam (H) kanbalatø marik køn.³
May katø pasrøbik wam: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. Kølli pønsrailø srøtø pørik: Santos Vecino (2011, pp. 77–78, poto 32b). IA purugubigwan marøb ashibik (OpenAI), 2026.
Ashib kilga nuik ya ashcha (PNG, 1024 × 1536 px) ↗

Llirabik søtø søtø ambubik · 1 min 33 s (1920 × 1080 px). La Morena, Envigado pikulyi fitomorfa pøtø køtsø 10 kwaløm maymerayu maik marøb, katørab srua marøb katø kwik sørin trabyu pasrøbik kusrenanømik ambub poto; tru ambub poto kølli pønsrailø pøtø nøørø lata kanikkøwei isumøtø køn katø tru pirausrø chishik katøgan pøtø køtsømerayu ashibik maramik maymeran tru pikulyi pøtøyu nuiikkø pasrømøtø køn. 8 kwaløm may (08 · Nakatø tøgap katø øsik pasrøbik) kølli pønsrailø pøtøgurri asr maik kuik katø llirab katsik kuik pasrabik katø pantallayu tabik waminchib: «Esquema técnico · decoración no fiel al referente» («Tasiimeraba maramik may · llirab srøtø pøtø nøørø lata kømøn»).

May katø pasrøbik wam: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. Ambub ashibik katø mørøb wam IA purugubigwan (Google Gemini / OpenAI); kanbalatø mara pasrøbik IA purugubigwan, 2026. Pirø mørøb wam nikkø, misak waminchibik wam illik.

Ambub poto ashcha (MP4) ↗ · Ambub poto kusucha (MP4, 25 MB) · Marøb munchi pasrøbiilø katø tasiimeraba wam

10 kwaløm may ambub ashibik katø pantallayu llirabik wammera nebua waminchibik (D, I katø H)

Mørøb wam katø llirabik wam: ambub potobe pirø mørøb wam nikkø katø (pi, pirø mayøp, nak katø pirø) katø misak waminchibik wam illik køn. Tru søtøyu ashib kilga katø ambub potoyu pasrøbik llirab wammeragurri 10 kwaløm maymeran nebua waminchib, D · Pørik kilgayu ashibik wam (pøtø asr katø kwik sørin trabyu chishik), I · Tasiimeraba maramik isubik wam (pøtø maramik kwaløm maymera) katø H · Isua pasrøbik wam (tasiimeraba marøp, pirø katø maik kuik møi marøb ashibik) katsik pasrøb.

01 · Pirø asha sruik: tun ullu pirøweinuk tabik pøtø pirø kuap (I · Pirø kuap · H · Pirø katø tasiimeraba marøp).
02 · Pirø mayøbik: pirø piship, sruk pisrum pøtøp katø piatø mayøp tabik pøtø pirø maramik (I · Nebua pasrøbik · H · Sruk pisrum katø mayøp).
03 · Pøtø maramik: tasiimeraba tulul fitomorfa pøtø marøp; pøtø rollo (lulo) kusua marøp tasiimeraba maramik may lata pasrabik (H · Tru pøtøwei isua pasrøbik tasiimeraba may).
04 · Merrab pusrøbik: yau tøbøtak pasrøb pøtø tøga pasrøb merrab kørøtøga waramik (I · Maramik kwaløm · H · Kwaløm katø pirø).
05 · Tøga pasrøb katø llirab maramik: tøga pasrøp, srukwan trømbøik pasrøp, engobe katø yalø llirab (D · Tøga pasrøbiilø · H · Sruk katø søtø).
06 · Nakatø tøgap merrab pusrøbik: nakatø tøgap merrab pi pusrømik pøtømera pasrøbik (I · Pusrøbik · H · Maik pasrøbik katø kwaløm).
07 · Nakatø tøgamik nebua pasrøbik: nak karø katø køtsø ketøbiilø tøga pøtø pasrøbik (I · Nebua pasrøbik · H · Nak wamøyu tøgap).
08 · Nakatø tøgap katø øsik pasrøbik: nak wamøyu tøgap katø øsik pasrøbik; ambub potoyu pishindø kwaløm kanbalatø pasrabik (I · Nak kwaløm · H · Maik kuik). Pantallayu llirabik wam: «Esquema técnico · decoración no fiel al referente» («Tasiimeraba maramik may · llirab srøtø pøtø nøørø lata kømøn»), tru 8 clipbe fitomorfa srøtø pøtøgurri asr katø llirab katsik kuik pasrabik.
09 · Ambub katø katørab srua marik: marik pøtø ambub; kwik sørin trabyu pasrøbik unanik køn, truwane merrab maik katørab srua marik nebua eshkamøtø køn (D · Kwik sørin trab · H · Ambub).
10 · Kwik sørin trabyu pasrøb katø waramik: La Morena misak waramik yaikkø tulul kwik sørin trabyu pøtø pasrøb, katøgan pøtø tøbøtak pasrøb (D · Kanbalatø chishik · H · Tasiimeraba marøp katø pirø).

Aburrá Chagu merrab kølli chilliitøga marik køtsømerabe tasiimeraba maramik kusrenanøb wam, kwalømmera waramik katø misaamera kanbalatø waramigwan kusrenanømik purugubik køn. Cancana, Ferrería katø Marrón Inciso munikmerabe pøtø pirø, pøtø asr, tøga pasrøbik katø llirabmeran kanbalatø ashchab marik kølli pønsrailø kusrenanøbik munchi pasrøbiilø køn. Cancana Medellín-Porce pi tøbøtak katø La Morena katø Pajarito pirømerayu merrab kølli pøtø køtsø marigwan kanbalatø pasrabik. Truwane, tru munchi pasrøbiiløbe misak pishimisakmera munchi lata ni pøn (3) kwaløm søtø katsik katsik waraik lata nuiikkø pasramøtø køn. Ferrería katø Marrón Inciso køtsømera kan pirau chishigwan katsik katsik chi taigwan eshkabik: katsik misaamera kanbalatø ambub waramik, kan misaameraikkø katsik pøtø karuik marøbik, o kwaløm ambubigube pøtø maramik may katsik misrik. Santosbe pøtø karuikmeran misaamera katsik kuigwan waminchibik may lata chi taigwan eshkab, truwane llirab illik køtsø ketøbiiløwan katsik pasrøbikchish kuigwan waminchib.³

Katøgan kusrenanøb wamgurri, Botero katø Vélez nømerabe munchi pasrøbiiløwan nuiikkø katøle waminchibigwan katø kangurri kan pirøwei katsik munchi pasrøbigwan payib waminchib; Obregónbe tru munchi pasrøbiilø tøbøtak isua pasrøbik wammera katø trugurri marik chi taigwan eshkabiiløwan kusrenanømik. Tru waminchib wammerabe kangurri kan munchi pasrøbik chiwan nebua waminchimik purugubigwan payib katø chugurri chishik, pila kwaløm trenchibik katø pøtø marøp, ambub katø katørab srua marigwan kanbalatø ashchabik.¹¹⁴, ²⁴⁶ Pøtø pirø kusrenanøb wambe katøgan may kurøb: La Morena pøtø køtsømerayu petrografía katø circón (U-Pb) kusrenanøb wambe pøn (3) pirø sruk chugurri pøntøbik pasrab, pøtø tøga ashibik nikkøwan nebua eshkamøtø wamwan unanindiik.²⁴⁷ Namuy ashib kilga katø ambub poto srøtøtøga marik pikulyi pøtø køtsøbe tru maik ashamigwan pasrab: Santosbe Ferrería munchiyu pasrøb, truwane Marrón Inciso lata karuik tøgaigwan waminchib. Trugurri nui pøtø maramik søtø waramikwan kusrenanømik møi marøb ashibik lata pasrøenchik, pørik kilgayu ashibik pøtø asr katø kwik sørin trabgurri katsik pasrøb.³

Asru pørik · pøtø · pørik isua waraik wam

Ishuk asr llirab ashibik: ¿pørik marøb maymerayu pishimisakmerawei kallimwei ashibik wam?

Payib wam truntøpa pøtømerawan kusrenanøb: tøga ashibik asr siñal asamdiikmerawan pishik; trømbøik chugurri pøntøbik katø pørik kanbalatø pasrabik newan kuigwan ashib; søtøyu nu pirø pirømerayu pasrabik mayeeløwei siñalmera chi taigwan waminchibik maik kuigwan ashimik.

Tøga payib wam · asr maik palain kuik, kwik sørin trab katø nu pirø maya katik arrubik

1954 julioyu, Medellín Manrique Pøsrø pøntømayweiyu nebua øsik kuik tøbøtak marøbik pirø ørøb pøtøbigube, merrab kwik sørin trabmera kusrenanøb pørik. Arcila pishindø sørin trab pørik kilgayu pasramik. 80 pikulyi tøga truyu 18 pikulyi tøga pøtø kusrenanøb pørik, nui truyu naktøga pørik kal (tsutsik) ketøbik tøgamera pørik; maramik pørik paganwei sørin trab søriiløwei køtsø lata chi taigwan eshkamik.¹⁵⁰ Tru tøbøtakmay kanbalatø pasrabik ishuk asr ashibik wam asru pørik, pøtø katø pørik kanbalatø pasrøbik søtøyu pønsrøbik payimik.

Kanbalatø ashchabik Medellín, Salento, Manizales, Santa Fe nui Antioquia, Venecia katø Támesis pøtømerawan pilamerayu, chugurri pøntøbik pørigube chigaik pishindø pøtømerawan. Tru pirømera maik kuik Cauca Tøbøtagwan kanbalatø pasramik, møi llirabik may merrabsrø katsik kølli pønsrailø kusrenanøbik nu pirø lata pønrrab, kan misaamera maik waramik mayeelø kanlataik pirø lata kømøn.²¹² Arcila Venecia yuikkø naktøga pørik kwik søriiløwei køtsø katø ishuk asr lata pøtø pørik kilgayu pasramik.²¹³ Tru pishindø kanbalatø pasrabik køtsø misak kal (tsutsik) katø nebua eshkamøtø køn, kønrrai ishuk asr marøb eshkabik katø pørik tulul kanbalatø kuigwan kølli pønsrailøtøga nebua pasrabik maramik.

Søtø søtø pasrøbik maik nu kuik katø isub siñal patsik katsik misrøbyu asr wam kanbalatø pasrabik katø: kap tøbøtak ashibik, tasik tømbøll tøgaik, asrtøga paya tasik, patsø tøga pasrøbik, tasiimeraba marik srøp katø ishuk asr maik kuik siñal asamdiikmera. Cauca Tøbøtak ashib siñalmera kusrenanøb wammera ishuk ashibik wam, pøtø, øsik waramik, katsik marøb pasrøbik katø misaamerawei katsik misrik ambub marøbiiløwan kanbalatø maramik.¹⁴¹, ²¹⁴ Tru kusrenanøb wammera siñalwei o pishimisakmerawei kallimwei ashibik nebua pasrabigwan katø, kønrrai kanikkøwei uñi pishimisak munchi asha eshkamøtø køn katø chilliitøga marik køtsø pøtømera pørik, møi kwalømwei o kan may ullu pasrabik pørigwan nebua eshkamøtø køn. Isua pasrøbik wam pilamera kwalømmera ambub may, pirau kanbalatø pasrabik, maramik kusrenanøbik katø ullu pasrabik wam mayeelø nebua ashibik kanbalatø pørik pønrrab.

Maramik pørigube pasrøbiilø ashibik asr siñal asamdiikmera

pøtø trik paya tasiimeraba marik, pikulyi misrik o pikulyi eshkabik kap (pushuk);
tømbøll tøgaik tasik tasik katø asrtøga paya kurøbik tasik;
llirab ashibik patsik tabik ashibik, pikulyi pasrabik o chigaik chuchumera;
trømbøik pøtømerayu nebua ashib patsø tøbøtak;
patsø yab tøbøtak pasrabik llirab;
marigwan kapba ashibigube purugubik tasiimeraba marik srøpmera;
kanbalatø tøgaiiløyu llirab o kanbalatø tsimera;
asr ullu pirøyu uñimay llirab, maramik pørigube ishuk ishuk møska kuik ashibik wam lata chi taigwan eshkabik.

Kanbalatø ashchabik potomera ashibik

Truntøpa pøtø, truntøpa kusrenanømik wam patsik

Kanbalatø pasrøbik katø chugurri pøntøbik marøb munchi pasrøbiilø tøga pørik kilga tabik katø.

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa pøntøbik nui Medellín — **1 · Medellín**
Tulul asr pøtø tasik katø kazhiiløwan tun chak maik kuigube katø; kap katø tasik pøtø trik paya nuik køn. Søtø søtø pasrøbigube Arcila kilgayu naktøga pørik ullu pasrabik wam katø pørik pirau kanbalatø pasrabik nebua ashib kanikkø pøtø køn.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Medellín, Antioquia. Kanbalatø pasrøbik nui Misaamera kusrenanøbik, Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia. Srøtø pørik tøgaik poto: Sofía Botero Páez, 2006.

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa pøntøbik nui Salento — **2 · Salento**
Kap tøbøtak asru siñal kap, chuchu, kurøbik tasik, patsø, tømbøll katø kazhik kanbalatø maramik. Katsik tøbøtak laab llirabik pirømera asrwan katsik katsik pasrøb llirab ashibik pørik maik pasrøbiiløwan kanbalatø ashchabik.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Salento, Quindío pøtø srøtø pørik tøgaik potoyu srøtøtøga marik. Kanbalatø pasrøbik nui Misaamera kusrenanøbik, Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia.

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa nui chugurri pøntøbik kusrenanømøik — **3 · Chugurri pøntøbik pørigube chigaik**
Kap, tasik, tømbøll katø kazhik laab llirabik umbu katsigube maik nu kuikwei katø. Kusrenanøb pirø ka købik pirømerayu pasrabik, pilamera kwalømmera ambub may o chi maramik kuik nebua eshkabik may tranømøtø køn.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Chugurri pøntøbik ashamgaik; maramik pørik iik srøtø pørik marøb munchi pasrøbik katø. Srøtø pørik tøgaik poto: Óscar Botero, 2004 (IDEA).

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa nui chugurri pøntøbik kusrenanømøik yu kanbalatø pasrøbik nu kusrenanøb yawei — **4 · Chugurri pøntøbik pørigube chigaik**
Søtø søtø pasrøbigube ya maik nu kuik asru siñal katø: kap, asrtøga, tasik, patsø katø srøp marigwan kanbalatø tøgamik. Chugurri pøntøbik ka kønrrai, pirø ashibigube pasramøtø.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Chugurri pøntøbik ashamgaik. Kanbalatø pasrøbik nui Misaamera kusrenanøbik, Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia. Srøtø pørik tøgaik poto: Óscar Botero, 2004 (IDEA).

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa pøntøbik nui Manizales — **5 · Manizales**
Kap tøbøtak llirab ashibik ashibik køn, kønrrai pikulyi tøga ashibik katø kanbalatø ashchabik nuik pasrab. Tasik, tasik, tømbøll katø patsø tøga pasrøbik kanbalatø ashchabigwan katø maramik.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Manizales, Caldas. Kanbalatø pasrøbik nui Misaamera kusrenanøbik, Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia. Srøtø pørik tøgaik poto: Óscar Botero, 2004 (IDEA).

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa pøntøbik nui Santa Fe nui Antioquia — **6 · Santa Fe nui Antioquia**
Kap katsik yab nuik katø katø tasik/kazhik yab maik nu kuik pasrab. Kanbalatø ashchabik tøgamera maik pasrøbik kanbalatø ashibigugurri trugurri pøntø.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Santa Fe nui Antioquia. Kanbalatø pasrøbik Kølli mariilø ashib ya nui Oro, Wakøb pasrøbik ya nui la Nuik pirø karub kwaløm. Srøtø pørik tøgaik poto: Óscar Botero, 2004 (IDEA).

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa pøntøbik nui Venecia, Antioquia — **7 · Venecia**
Nuik kap tøga tasiilø tøgayu pønrrab; srøp katø tøga llirab yab tøbøtagwan umbu karumik. Arcila tru pirøyu naktøga pørik søriiløwei køtsø katø ishuk asr lata pøtø nebua ashib.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Venecia, Antioquia. Kanbalatø pasrøbik nui Misaamera kusrenanøbik, Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia. Srøtø pørik tøgaik poto: Óscar Botero, 2004 (IDEA).

IAwan møi marøb ashibik: Chilliitøga marik køtsø antropomorfa pøntøbik nui Támesis, Antioquia — **8 · Támesis**
Asru siñal nuik kap, tasik, katsik tøbøtak maik nu kuik katø laab llirabik llirabmerawan pøtøyu kanbalatø maramik. Nui chugurri pøntøbik srugu pørik siñal srugu pørik siñal trømbøik pørik nu pirø tøbøtagu pønrrab.
Chi taigwan eshkabik IAwan møi marøb ashibik: Maramik pørik AD / OpenAI, 2026. Támesis, Antioquia. Kanbalatø pasrøbik nui Misaamera kusrenanøbik, Kølli mariilø ashib ya Nu kusrenanøb yawei Nu kusrenanøb ya nui Antioquia. Srøtø pørik tøgaik poto: Óscar Botero, 2004 (IDEA).

Tabik katø nebua ashib

Søtø søtø pasrøbik nu pirø asr mayeelø pasrøbik wam asha kusrenanamik: asr maik kuik kanbalatø kuiilø Aburrá wam pørigugurri Cauca Tøbøtak kanbalatø ashchab kusrenanøb. Medellín pørik kanbalatø pasrabik katø Veneciayu naktøga pørik søriiløwei køtsø katø ishuk pøtø pørik kilga kanbalatø ashchabik kølli pønsrailø kusrenanøbik ullu pasrabik wam pønrrab.²¹³

Tabik nebua waminchib

“Ishuk (ishmisakwei)”, “søriiløwei køtsø” katø “paganwei sørin trab” asr maik kuik ashibik wam, ullu pasrabik wam katø pirau kanbalatø pasrabik kanbalatø kusrenanøbyu kønrrai ashibiilø køn. Kanbalatø pasrøbik waminchib wammerayu, ishuk isua pasrøbik wam maik palain kuigtøga maik kuigwan ashimik, kønrrai pørik kilgamera ka kønrrai pørik chi maramik kuik nuik pasrab kømøn.

Ka nebua eshkabik

Mayeeløwei kanbalatø mariilø “tru ishmisakikkø”, kan kanikkø uñi pishimisak o mayeelø kanlataik pirau waraik misaamera nebua eshkamøtø køn. Asr chish købik isua pasrøbik wam nu pirø ashibik wam kanbalatø pasrabik køn; tabik chi taigwan munchi asha eshkabik pilamera kwalømmera ambub may, maramik kusrenanøbik katø kanlataik ashibik kanbalatø pasrabiilø pønrrab.

Merrab tasiimeraba tabik marøbigube, kanbalatø ashchabik asr maik palain kuik isua waraik wam, mayeelø pasrøbik wam, tasiimeraba maramik may kusrenanøb wam o nu pirø pirømerayu ambubik nebua ashib. Tru kønrrai kuiiløyu asha sruabik pirau kanbalatø pasrabik pønrrab.

Proyecto AD editorial wam. Támesis, Jericó wan Pueblorrico kuchik-unan paisaje kusre-wam unan-meran nui emplazamiento wan pirø-relación-merawan ashik necesidadwan katø-marampø.²¹¹

Chugurri pøntøbik · kanbalatø ashchabik · søtø nu maymera

Mayeeløwei isua pasrøbik wam pirø pirømera maik kuik

Pirø ashibik yaallø pirø chugurri pøntøbik kusrenanøb pørik misak asr lata pøtø meranikkø nebua ashib. Misaamera waramikwei pirø katsik tasiimeraba llirab ashimøtø køn: Aburrá pørik wam, Antioquia Cauca katø Cauca Tøbøtagu asr llirab ashibik maya nu kuik ashamik, katø siñalwei katø pørik isua pasrøbik wam purugubik nu kuigwan ashimik.

IAwan møi marøb ashibik: Medellín misak asr lata pøtø pikulyi poto — **Pirø ashibik 1 · Kusrenanøb pørik chugurri pøntøbiilø kanbalatø ashchabik pirømerayu pasrabik.** Nuik pirø chak pirø ullu srøtø: Siñal Geoestadístico Nu pirøwei 2024, DANE.²¹⁵ Pikulyi siñalmera truntøk pi naashib uñi pirø nu yaalløwei pirøyu tøgabik køn, DANE MGN 2025 tabik. Yaallø pirø srøtø pørik tøgaiilø køn, pirø laab ashibik pirø nebua kømøn. Ullu srøtø katø pikulyi siñalmera kan iigwei eshkabik pørik køn; pip katsik llirabik katø nu pikulyi tøgaik chu pasrabik katø yab yau tøgaik kanbalatø ashchamik. Llirabmera pikulyi potowan ubicaciónnikkø kanbalatø maramik: merrab søtø may kømøn. Chugurri pøntøbik pørigube chigaik pishindø pøtø katø Cauca Tøbøtak waraik pirø pørigube chigaik pøtø pirø ashibigube pasramøtø. Katsik tøgaiilø pirø ashibik marik katsik tøgaik køn; merrab pirø katsik kømøn.

IAwan møi marøb ashibik: Manizales misak asr lata pøtø pikulyi poto — **Pirø ashibik 1 · Kusrenanøb pørik chugurri pøntøbiilø kanbalatø ashchabik pirømerayu pasrabik.** Nuik pirø chak pirø ullu srøtø: Siñal Geoestadístico Nu pirøwei 2024, DANE.²¹⁵ Pikulyi siñalmera truntøk pi naashib uñi pirø nu yaalløwei pirøyu tøgabik køn, DANE MGN 2025 tabik. Yaallø pirø srøtø pørik tøgaiilø køn, pirø laab ashibik pirø nebua kømøn. Ullu srøtø katø pikulyi siñalmera kan iigwei eshkabik pørik køn; pip katsik llirabik katø nu pikulyi tøgaik chu pasrabik katø yab yau tøgaik kanbalatø ashchamik. Llirabmera pikulyi potowan ubicaciónnikkø kanbalatø maramik: merrab søtø may kømøn. Chugurri pøntøbik pørigube chigaik pishindø pøtø katø Cauca Tøbøtak waraik pirø pørigube chigaik pøtø pirø ashibigube pasramøtø. Katsik tøgaiilø pirø ashibik marik katsik tøgaik køn; merrab pirø katsik kømøn.

Isua pasrøbik wam katø wam

Pirø nu pirø asru siñal wam kanbalatø pasrabik

Siñal asamdiikmera kan municipionikkøyu pasramøtø: kusrenanøb pørik chugurri pøntøbiilø Medellín katø Antioquia Caucaelan Manizales katø Salentoik pirø søtø søtø ambubik maramik. Trømbøik asr kanbalatø kuiilø kanbalatø ashchabik, Medellínyu pørik naktøga pørik søriiløwei køtsø kanbalatø pasrabik tøbøtakmay katø Veneciayu naktøga pørik søriiløwei køtsø katø ishuk asr lata pøtø kan kusrenanøb wam tru siñal asamdiikmera nu pirø søtø redmerayu misaamera waramigtøga pønrrab ashibik pørigwan purugub waminchimik. Cauca Tøbøtak kusrenanøb wammera pirø katø køreben/pilab sruk ashib siñalmera srøtø wam kanbalatø ambub may katø misak katsik marøb pasrøbiiløyu pønsrøbigwan nebua ashib.¹⁴¹, ²¹³, ²¹⁴

Ka nebua eshkab pørik

Kan misaamera maik waramik nikkø o “tru ishmisakikkø” kømøn

Pirø ashibik pila kwaløm trenchibik pørigube chigaik waminchib wammeran kan kwalømyu pasrøb kømøtø køn katø kanbalatø ashchab ashibigwan kan misaamera ka pasrab. “Namuy pønrrab wam mayeeløwei” truyu ashib siñal kanbalatø mariilø kusrenanøb wam, kanbalatø tranøbik, pirøgurri pirø llirabik katø pørik isua waraik wamwan pasrabigwan waminchib; kan misaamera kanbalatø waramik mayeelø kanlataik, kan uñi ishmisak o kan uñi pishimisakmerawei kallim isubik kanlataik kømøn. Tru kønrrai kuiiløwan tabik ashibik pila kwaløm trenchibiilø, maramik kusrenanøbik nebua asha isubik, pøtø chillii chugurri pøntøbik katø pørik kanbalatø pasrabik kanlataik ashibiilø pønrrab.

Kusrenanøb wam payib wam

¿Ashibik wam maik kanbalatø kuik maramik?

Pøtø misak kal (tsutsik) naktøga pøriiløwan truyu katø o kanbalatø ambub pørik kønrrai, nui asru siñal siñalmera pasrøbik nikkø ka pørik: asru pørik, pøtø katø pørik maik marøb pasrøbik kanbalatø kuigwan ashamik. ¿Pørik misakwan, ishuk tøga iik srøtø, merrab kølli pishimisak, asr pøtø o møi ashamgaik tøgaik munchi nebua ashib? Pirø ashibik tru payib wamwan pirøyu kanbalatø ashchamik, kønrrai tabik chab wam trømbøik kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøb wam pønrrab.

Ashib pørik (Srøtø pørik tøgaikmera)

Vancouver tabik · maramik pørik peø tirikyu tøga kusrenanøb tøgaik. Kan srøtø pørik katøle marøb nui tøgaigwan katø; tru søtø søtø pørik srøtø pøriilø mayeeløwei subconjunto køn.

Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [ashik 2026 sep. 20]. La Morena pøtø køtsø katø fitomorfa pøtø wam: pp. 68–71; p. 77, nota 27; poto 32b, p. 78. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf Nøtø-wam ashcha
Sardella JB. Relación del descubrimiento de las provincias de Antiochia por Jorge Robledo [1541 kørøtwei wam pørik]. Wam pønsrøbik: Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):41-43 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf Nøtø-wam ashcha
Aristizábal Espinosa P. Los Aburráes: tras los rastros de nuestros ancestros. Una aproximación desde la arqueología. 1 ed. Medellín: Alcaldía de Medellín, Secretaría de Cultura Ciudadana; 2015. ISBN: 9789588845340. Guayabal inventario: p. 34-37. Scribd-yu copia digital ashik; colofón-yu abril 2015 naashipik edición, Google Books-yu 2014. Nøtø-wam ashcha Trømbøtø link
Obregón Cardona M. De los tiestos a los textos: elementos para un análisis al respecto de las categorías clasificatorias de la cerámica arqueológica en Antioquia. Bol Antropol. 1999;13(30):166-178. doi:10.17533/udea.boan.337514. 1999 kørøtyu kasrø pørik (digital repositorioyu trømbøtø pasrøbigugurri katsik). Nøtø-wam ashcha
Cieza de León P. Crónica del Perú. 1553. Cap. XVII wan XXXV. Pørik: Pedro Cieza de León describe el camino entre Urabá – Antioquia – Valle de Aburrá y Arma en su Crónica del Perú de 1553. Albicentenario [Internet; ashik 2026 oct. 8]. Kuchi (algodón) tøkaik wam Mungia mercaderes intercambio regionalwei. Nøtø-wam ashcha
Martínez LE, Hernández HJ, et al. Identificación y caracterización del patrimonio rupestre asociado a las áreas naturales de la jurisdicción de Corantioquia. Medellín: Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia; 2006. Informe final købik.
Piazzini Suárez CE. Cambio social en la cuenca media del río Cauca, Colombia (3000-400 a. P.): una aproximación desde las iconografías arqueológicas. Bol Antropol. 2015;30(50):55-93. doi:10.17533/udea.boan.v30n50a03. Nøtø-wam ashcha
Arcila Vélez G. Introducción a la arqueología del Valle de Aburrá. Medellín: Universidad de Antioquia, Museo Universitario; 1977. Nøtø-wam ashcha
Urbina F. El hombre sentado: mitos, ritos y petroglifos en el río Caquetá. Boletín Museo del Oro. 1994;(36):67-111 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/6989 Nøtø-wam ashcha
Argüello García PM. Arqueología del arte rupestre en Colombia. Arqueología y Patrimonio. 2025;5(1):58-81. doi:10.22380/26652773.3004. Nøtø-wam ashcha
Banco de la República. Volante de huso troncocónico, registro C13658 [Internet]. Colección Arqueológica de los Museos del Oro; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/volante-de-huso-tronco-conico/63a069165d96b8790f34936d Nøtø-wam ashcha
Giraldo HJ, Gutiérrez S, Ledesma L. Variabilidad en la producción de hilados en las sociedades prehispánicas del suroccidente colombiano. Boletín del Museo Chileno de Arte Precolombino. 2026;31(1):94-111. doi:10.56522/BMCHAP.0070010310006. Nøtø-wam ashcha
Universidad de Antioquia. Sala Graciliano Antonio Arcila Vélez [institución pørik Internet-yu; ashik 2026 sep. 27]. Pørik fuentemera: universidad archivo wan Editorial Universidad de Antioquia historia. Nøtø-wam ashcha
Jaramillo E LG. Arqueología en Antioquia y el nuevo milenio: comentarios en torno a 50 años de investigación [Construyendo el pasado. Cincuenta años de arqueología en Antioquia reseña, 2003 edición, Sofía Botero Páez editora]. Boletín de Antropología. 2004;18(35):415–434, p. 415–416. doi:10.17533/udea.boan.7054. Reseñayu homenaje póstumo wan Carlo Emilio Piazzini ensayo, «Graciliano Arcila y la arqueología en Antioquia» (2003:17–40) eshkawaik. Nøtø-wam ashcha Trømbøtø link
Pérez J, Proyecto AD. Aclaraciones del autor sobre el registro de volantes, el marcado blanco de las incisiones, la identidad de min_volante15 y min_volante16 y el patrón de giros opuestos [waminchibmera, 2026 sep. 27]. Multimedia Aburrá Desconocido (2007) guion wan potomera wan ashik.
Gómez García AN, Flórez Fuya F. Los petroglifos y el paisaje prehispánico en Támesis, Jericó y Pueblorrico (Antioquia). Pørikyu: Argüello García PM, editor. Arte rupestre en Colombia. Tunja: Editorial UPTC; 2018. p. 43-76. doi:10.19053/9789586603263.9789586604345. Nøtø-wam ashcha
Banco de la República. Museo del Oro Quimbaya: milenios de historia en el Cauca Medio [Internet]. Bogotá: Banrepcultural; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Museo_del_Oro_Quimbaya Nøtø-wam ashcha
Arcila Vélez G. Introducción al estudio arqueológico de los Titiribíes y los Sinifanáes, Antioquia, Colombia. Boletín de Antropología. 1969;3(11):17-69 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/341405/20795879/187936 Nøtø-wam ashcha
Uribe Villegas MA. Mujeres, calabazos, brillo y tumbaga. Símbolos de vida y transformación en la orfebrería Quimbaya Temprana. Boletín de Antropología. 2005;19(36):61-93. doi:10.17533/udea.boan.6916. Nøtø-wam ashcha
Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2024: capa Departamento [pirø geográfico servicio]. Bogotá: DANE; 2024 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://portalgis.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2024/Serv_CapasMGN_2024/FeatureServer/319 Nøtø-wam ashcha
Botero Páez S, Vélez Escobar N. Algunas reflexiones sobre el registro cerámico arqueológico en Antioquia. Bol Antropol. 1995;9(25):100-118. doi:10.17533/udea.boan.343761. 1995 kørøtyu kasrø pørik (digital repositorioyu trømbøtø pasrøbigugurri katsik). Nøtø-wam ashcha
Weber M, Valencia V, Caballero J, Villada B, Cardona A, Iizuka F. U-Pb dating of zircon: A sourcing method for pottery from La Morena archaeological site, north-west Colombia. Archaeometry. 2020;62(3):439-468. doi:10.1111/arcm.12532. Pøtø pirø sruk chugurri pøntøbik kusrenanøb wam, pøtø marik kwaløm pila trenchibik kømøn. Nøtø-wam ashcha