Mamispiksrø yau

Nusrkalø · pørik marøbik · katøgan

Nusrkaløwan pørønawa tulyu: ushameran marik

Nusrkaløwan misaamerawei marik (yau kusrenanøb) piløbik katø tuliknrø kømømisrik køn. Merrab kwaløm nusrkai ushameran pørønawa marik kørrømisrik køn: tøga ushameran pørik marøbik, nuikwan, tøga mamigwan, srømpølø pubigwan ashib katø tulyu kørrømisrik køn.

Pura nusrkai katø pura ushu ashibik
Purawan (pura) ashib, misaamerawei pørik marøbik katø ashibigwan eshkabik køn. IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

← Waminchibik mamiimera

Mø pørønaigube

Misaamerayu kaumerayu tør pørik marøbik

Kauwan tulyube, nusrkai tør pørik marøbik (misaameratøga wakøb nu misrøbik) kømøtø llirab kusrenan køn. Chigøben kølli pønsrailø kusrenanøbik marigwan (katørab srua marik), ashibigwan (tasiimeraba marøbik), tulyuwan (tul marøbik) katø pørønawa katsik misramigwan (misaameratøga wakøb nu misrøbik) katøle eshkabik køn. Kau pøtø (kau pøtø), mamik pøtø, kau sruk katø nusrkai ushameran ashib, nusrkai waminchibigwan katø srugu køtøkwan eshkabik køn; møtø merrabsrø katsik kuigwan katø nu pirau nebuawan cha cha nakchak kømø køn. Møtø kusrenanøb misaamerawan møwan misaamerayu kaumerayu ashibik wam kømøtø tør waminchik lata ashibik køn.158

Ushamera mamik wakøbigwan

Pura maramik may karub (La kanbalatø pasrøbik maramik nui pura)

Truntøpa (8) ashibiiløyu pura ushameran pørik marøbik katø marøbik, pirauwan marik, pura tulyu, pura piløbik katø srugu kutsøb mamik marigwan nakchak køn.

Truntøpa (8) maramik may waramik · 1 min 2 s.

Pørik marøbik katø marik: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. OpenAIwan marik ashibiilø; Google Geminiwan marik ambub ashibiilø; OpenAI Codexwan kanbalatø mara pasrøbik. Mørøb wambe pikulyi ambub potomera srøtø, mørøb wam katø wam pøtøkømø.

IAwan marik ashibik ambub poto. Ashibiilømeran pura tulyu, marik katø mamigwan nakchak køn; kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøbik tøbøtakmay kømø køn katø Aburrá nu pirau chikømøtø kusrenanøbigwan tøga sí kanikkø eshkabik kømø køn.

Truntøpa (8) maramik maywan ashibik
  1. Pura ushameran pørik marøbik, yandø waraik katø misaamerayu marøbik.
  2. Tulikopik pirauwan pørik marøbik.
  3. Kauwan waminchibik katø nusrkai.
  4. Purawan pirausrø tulyu.
  5. Pura ushuwan piløbik, usha katø masø purayu tør.
  6. Pura ushameran pura tsutsik srøtø piløbik (uskau pøntøbik).
  7. Waminchibik srugu, mamik kutsik pilab srugu katø nakchagu (nakchak) kutsøb marik.
  8. Pilli køtsø køtsøyu pura kørik katø pura tørtø (pura mamiimera) mamik.

Tør mariilø

Mamik katø ashibik nu pirau

Møtø nam ashibik, kølli pønsrailø kusrenanøbik pørønaigube kusrenanøb

Møtø nam nakchagu katø nu pirausrø kauwan ashib, Aburrá nupirausrønrø waminchik katø kømøtø misaamerawei tulyu nebua eshkabik kømø køn. Mø potomera ashibigube møtø mamigwan katø Santos La Morena, El Escobero katø ørøb nu pirømerayu kusrenanøb kølli pønsrailø kusrenanøbik pønsraik siñalwan katøle eshkabik køn.3

Ashibik wamwan chigøben ashibik

Kangurri kan ashibik wamsrø nusrkai ashibigwan, møtø mamigwan inchendø nu pirau kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøbigwan katøle eshkabik køn. Waramik yamera misak o kan ya misaamerabe merrabsrø waramik yamera misakmera tør køn; IA ashib pikulyi pønsraik waramik yamera misagwan nakchak kømø køn.

Nu pirau kusrenanøbikNusrkai o waramik yamera misak kusrenanøb Kølli pønsrailø kusrenanøbik pørønaigugurri kusrenanøb; chigø patsigwan pønsraik køn.

Kan ya misaamera · ørøb ashibikNuik kan ya misaamera Ashibigube nakchak waramik yamera misagwan nebua trenchibik kømø køn.

Møtø mamikMø pørønaigube kusrenanøb kømø Mariilø tøgaik pørik waminchibigwan nakchak køn, kømøtø kømømisrik køn trenchib kømø køn.

Ashibigwan pønsrik marik nuik ashibik. Tør IAwan marik ashibiilø køn; poto katø kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøbik tøbøtakmay kømø køn.

Aburrá nu pirausrø kusrenanøb nusrkalø

7 ashibiilø

Pikulyi pønsrailø katø ushameran ashib nusrkaløwan o waramik yamera misakmerawan isua eshkabik køn. Ashibiilømeran møtø nusrkaløwan nakchak køn; wamtøga kusrenanøbik pørik wam munchi pasrøbik patsigwan pønsraik køn.

Kau nui pura tøga pura tusrmera y uskau
Nu pirau kusrenanøbik

Pura

Zea mays

Møtø. Nu pirau nakchagu pubik mamik: pura ushu, ushamera katø pura mamiimera.

Nu pirau kusrenanøbik. Kau pøtø (kau pøtø), purayu pønsrøb mamik pøtø inchendø Zea ushamera. Ashib kømøtø merrabsrø katsik kuigwan nakchak kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Usha tøga kau ishikmera, pu, uskau kalusmera y uskaumera
Nu pirau kusrenanøbik

Usha

Phaseolus vulgaris

Møtø. Nu pirau mamigube pubik usha.

Nu pirau kusrenanøbik. Phaseolus sp., kau pøtø katø uskaumerayu; waramik yamera misak kusrenanøb møtø merrabsrø katsik kuigwan nakchak kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Pikulyi tusr nui pilabik y kau ullu srøtø mamik sruik nui srulø mamik pilab
Nu pirau kusrenanøbik

Pilabik

Manihot esculenta

Møtø. Nu pirau yunømarøb pirøyu katø nakchagu isua ashibik pilabik.

Nu pirau kusrenanøbik. Manihot sp., waminchibik srukmerayu mamik pøtø kusrenanøb. Mayeelø ashamik pørik patsigwan pønsraik køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Tusr América pirøwei tøga enredadera y pirø ullu mamiimera mamik sruik
Nu pirau kusrenanøbik

Tusr

Dioscorea trifida

Møtø. América tusrwan mamik pirø ullu mamiimera ashibik nakchak køn.

Nu pirau kusrenanøbik. Dioscorea sp. katø Dioscoreaceae. Mø kusrenanøb ashibigube nakchak waramik yamera misagwan nebua trenchibik kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Køtsø uskabe tøga panojas doradas, piki y kau ashibik lata
Nu pirau kusrenanøbik · waramik yamera misak

Køtsø uskabe

Chenopodium quinoa

Møtø. Andes ushamera møtø mamigube marik; kanbalatø ashchabik ashibik.

Nu pirau kusrenanøbik. Álamos nui Escoberosrø Chenopodium sp. Kusrenanøbik pørik wam køtsø uskabe møinø waramik yamera misagwan waramik yamera misagu katøgan misrik kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Pøtø uskabe tøga inflorescencias piki colgantes
Nu pirau kusrenanøbik · waramik yamera misak

Pøtø uskabe

Amaranthus caudatus

Møtø. Andes pøtø uskabe (pøtø uskabe) mamik ashibik nakchak køn.

Nu pirau kusrenanøbik. Álamos nui Escoberosrø Amaranthus sp. Møtø waramik yamera misak katø merrabsrø katsik kuigwan kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Mau sueltos, møguelømera y kurøbiilø
Nu pirau kusrenanøbik · waramik yamera misak

Mau

Persea americana

Møtø. Nu pirau yunømarøb pirøyu katø mamigube isua ashibik mau.

Nu pirau kusrenanøbik. La Morenasrø Persea sp. kau pøtø; waramik yamera misagwan waminchik, ashibigube nakchak merrabsrø katsik kuigwan nebua trenchibik kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Nusrkai kan ya misaamera, waramik yamera misakmera eshkabik

3 ashibiilø

Møyu kaumerawei kan ya misaamerawan ashib kanbalatø ashchabik køn. Srulømerawan kusrenanøb køn; masø katø pøtø sruløbe ørøb ashibik (iik asha pasrøbiilø) køn.

Kanbalatø tusr mamiimera nui srulø uskabe naranja y piki lata warømik pasrabik nui una srulø
Nu pirau kusrenanøbik · kan ya misaamera

Srulø uskabe

Aiphanes horrida · kusrenanøbik ashib may

Møtø. Srulø uskabe trenchib srulø tusr mamik. Ashibigube kanbalatø tusr mamiimera katø kau tusr nakchak køn.

Nu pirau kusrenanøbik. Arecaceae, kau pøtø katø uskaumerayu. Srulø kusrenanøbik waminchik, mø srulø uskabe waramik yamera misagwan kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026. Ashib may kaumerawei: Jardín Kaumerawei nui Bogotá159 inchendø Kusrenanøb ya nui Nebua kusrenanøbik Pirøtøga pøntøbiilø, UNAL160.

Masø kørik kanbalatø misrik a nui enredadera tøga kau ishikmera y pu amarilla
Kan ya misaamera · ørøb ashibik

Masø

Cucurbita ficifolia · møi ashib srøtø

Møtø. Nu pirau mamigube katø ya tulmerayu isua ashibik masø (Cucurbitaceae).

Nu pirau kusrenanøbik. Mariilø tøgaik pørigube masø løstiigwan Cucurbitaceae kan ya misaamerayu ørøb pønsraik køn. Masøwan kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026. Tusr mamik ashibik ashib may: maramik pørik merrab ashibik, ñimui poto pørik kilgagurri marik; søtø søtø pasrøbik marøb munchi pasrøbiilø: J. Fidel Castro katø Julián nui Jesús, Plaza Yunømarøb José María Villa, Medellín, 2007.

Nuik srulø colgantes y una pikulyi tøga nui srulø mamik pilab
Kan ya misaamera · ørøb ashibik

Nuik srulø

Annona muricata

Møtø. Yunømarøb pirøyu katø nakchagu isua ashibik nuik srulø.

Nu pirau kusrenanøbik. Pøtø srulø løstiigwan Annonaceae kan ya misaamerayu ørøb pønsraik køn. Kan ya misaamerabe nuik sruløwan kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Møtø nu pirau mamik nusrkalø

6 ashibiilø

Møtø Aburrá nu pirausrø isua ashibik mamiimera køn. Nu pirau kølli pønsrailø kusrenanøbik mariilø tøgaik pørigube kanikkøtøga kusrenanøb kømø køn; chigøben kømøtø kømømisrik køn trenchib nebua eshkabik kømø køn.

Køntsø tøga follaje tøga pasrøbik y kau ullu srøtø tsatsa lata
Møtø mamik

Pønsraik (Køntsø)

Arracacia xanthorrhiza

Møtø. Andes pønsraik (køntsø) sopasrø katø nu pirau mamigube pubik.

Nu pirau kusrenanøbik. Srøtø wam pasrøbik mariilø tøgaik pørigube pønsraik (køntsø) kusrenanøb kømø køn. Møtø waminchibikbe kømøtø Aburrá nu pirausrø waminchibigwan nebua eshkabik kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Mamik srulø yu la kau y tusr mamik kurøbik nui srulø mamik naranja
Møtø mamik

Mamik srulø

Carica mamik srulø

Møtø. Nu pirau yunømarøb pirøyu katø mamigube isua ashibik mamik srulø.

Nu pirau kusrenanøbik. Srøtø wam pasrøbik mariilø tøgaik pørigube mamik srulø kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Tsutsik srulø umbu nui kau tusr tøbøtakwei yu una roseta nui kau ishikmera
Møtø mamik

Tsutsik srulø

Ananas comosus

Møtø. Nu pirau mamigube isua ashibik tsutsik srulø.

Nu pirau kusrenanøbik. Srøtø wam pasrøbik mariilø tøgaik pørigube tsutsik srulø kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Kølli srulø yu el pikulyi tusr y ketøbik nui srulø mamik kau ashibik lata tøga pip ullu chakmera
Møtø mamik

Kølli srulø

Solanum quitoense

Møtø. Andes tusr mamik yunømarøb pirøyu katø mamik pisrø isua ashibik kølli srulø.

Nu pirau kusrenanøbik. Srøtø wam pasrøbik mariilø tøgaik pørigube kølli srulø kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Chish srulø kau ashibik lata y tab misrøbiilø warømik pasrabik nui tusr
Møtø mamik

Chish srulø

Psidium guajava

Møtø. Nu pirausrø katø mamigube isua ashibik chish srulø.

Nu pirau kusrenanøbik. Srøtø wam pasrøbik mariilø tøgaik pørigube chish srulø kusrenanøb kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Tusr srulø colgantes y uskau kalus kurøbik tøga srulø mamik pilab katsik katsik nui las uskaumera
Møtø mamik

Tusr srulø

Inga sp. · møi ashib srøtø

Møtø. Yunømarøb pirøyu isua ashibik tusr srulø.

Nu pirau kusrenanøbik. Srøtø wam pasrøbik mariilø tøgaik pørigube Inga kusrenanøb kømø køn. ørøb nu pirømerayu kusrenanøbigwan Aburrá nu pirausrø katøgan pirausrø ørøbik kømø køn.

IAwan marik ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026.

Misaamerawei waminchibigube nusrkai

Masø (pøtøkal kau) katø Pureb pikulyi Quimbaya: pørønaigube kusrenanøb

Kau nui pøtøkal kau kanbalatø a una møi marøb ashibik nui Pureb pikulyi Quimbaya
Kølli pønsrailø kusrenanøbik · kølli kwaløm wam · misaamera waramik pørik

Masø (pøtøkal kau) katø Pureb pikulyi Quimbaya

Erythroxylum pøtøkal kau · møi kaumerawei ashib srøtø

Kolombia misaameran masø (pøtøkal kau) marik kusrenanøbik waminchib katø Pureb pikulyi Quimbaya Antioquia elumay (Loma nui Pajarito, Yarumal–Angostura) kusrekukgø møyu pønsraik køn.

Nu pirau maya katik arrubik. Mø pørøtsik kølli kaumera kusrenanøbik pilab pørigube masø kusrenanøb kømø køn; pureb pikulyibe Antioquia nortesrøtø køn.

IAwan marik møi marøb ashibik · Maramik pørik AD + OpenAI, 2026. Waminchib wam ashib may: Pureb pikulyi Quimbaya O00015, Kølli mariilø ashib ya nui Oro, Wakøb pasrøbik ya nui la Nuik pirø karub kwaløm161162 Ashibik sralik: Maramik pørik AD iik srøtø pørik pørik kilga kanbalatø mara pasrøbik. Ashibik kanbalatø marik, mayeeløwei nu pikulyi tøgaik kømø købik.

Masøbe (pøtøkal kau) Kolombia misaamerawei marik kølli pønsrailø kusrenanøbik, kølli kwaløm wam katø misaamera waramik pørik kusrenanøbik tør waminchib pønsraik køn. Misaamerawei ashibik, marøbik, pishimisakmera kanbalatø marøbik marik katø pureb wakømik pureb pikulyiyu tør waminchibigwan nakchak køn.

Kølli pønsrailø kusrenanøbik: masø marøbik tasiimeraba mariilø

Kølli mariilø ashib ya nui Oronø pureb pikulyimerawan masø tamayu marøbik pureb wakømik lata eshkabik køn. Nu tunmera Pishik sruk uñi tun nui Santa Marta kølli pønsrailø kusrenanøbik kanbalatø pasrøbigube møwan nakchak tasiimeraba mariilø waminchik køn163.

Kølli kwaløm wam: Cieza nui León pørøtsik wam

Kølli kwaløm pørik wam nui Perú (1553) XCVI sraligube, Cieza nui León «Antiocha» nu pirausrø masø waminchik katø Cali–Popayán misaameran masø katø pureb løstiigwan marigwan pørik køn. Kastellano arrub kwalømwei kømøtø wam lata eshkabik køn164.

Misaamera waramik pørik: møtø waminchibik mariilø

Wakøb pasrøbik ya nui la Nuik pirø karub kwaløm misaamera waramik kanbalatø pasrøbigube Kolombia Amazonia Bora misaamerawei masø pilamik tsalø (tsi køtsø) katø pøtøkal pureb marigwan nakchak køn. Mønø kan misaamera marigwan nakchak køn; tør iik pirau misaamera misakmerawan kanlataik marik kømø køn165.

Antioquiayu sralik

Kølli mariilø ashib ya nui Oro pørønaigube Pureb pikulyi Quimbaya O00015 Loma nui Pajarito (Angostura–Yarumal, Antioquia elumay) kusrenanøb trenchib køn. Chigøben mø nu pirøwei wamsrø pønsraik køn. Kølli kwaløm wam munchi pasrøbik chugurri pøntøbik køn, møtø kølli pønsrailø kusrenanøbik pirø laab ashibik lata kømø køn161162.

Kølli pønsrailø kusrenanøbik katø kølli kaumera kusrenanøbik kusrenanøbik

Aburrá nu pirausrø mayeelø ashamik pørik mamik kusrenanøbiilø

El Escobero katø La Morena kusrenanøbik pørik wambe nu pirau søtø søtø ambubik nebua mayeelø waminchibik katø ørøb waraik pirøyu kusrenanøbigwan tarømarøbik køn.3 Møimeran mayeelø ashamik pørik munchi pasrøbik patsigube pønsraik køn: waramik yamera misak o kan ya misaamera, waramik yamera misagwan kusrenanøb kømø kømøtø.

Nu pirau (Waraik pirø)Kusrenanøb nusrkaiChigøben kusrenanøbChigøben eshkabik
La Morena, EnvigadoDioscorea sp. / Dioscoreaceae (tusr)Pirau søtø søtø ambubigube kau pøtø katø waminchibik srugu mamik pøtø.Kusrenanøb Pirø ullu mamiimera marik katø waminchibik; møtø merrabsrø katsik kuigwan nakchak kømø køn.
La Morena, EnvigadoZea sp. y cf. Zea mays (purø (pura))Kau pøtø (kau pøtø), mamik pøtø katø nusrkai ushamera.Kusrenanøb Marik katø tulyu; llirab kømøtø pila kwaløm trenchibiiløwan cha cha eshkabik køn.
La Morena, EnvigadoPhaseolus sp. (ushamera y ushamera)Kau pøtø (kau pøtø) katø nusrkai ushamera.Kusrenanøb Waramik yamera misak patsigube mamik nusrkai waminchik.
La Morena, EnvigadoArecaceae (srulø tusrmera)Kau pøtø (kau pøtø) katø nusrkai ushamera.Kusrenanøb Waramik yamera misak kusrekukømø srulø marik; srulø uskabe trenchib nebua trenchibik kømø køn.
La Morena, EnvigadoPersea sp. (waramik yamera misak nui mau)Marik sruk (sruk kwakmera) katsigube kau pøtø.Kusrenanøb Waramik yamera misak patsigube kusrenanøb; møtø yunømarøbikwei merrabsrø katsik kuigwan nebua eshkabik kømø køn.
Álamos nui Escobero, EnvigadoManihot sp., Zea maik kuik, Phaseolus sp., Chenopodium sp. y Amaranthus sp.Waminchibik srukmerayu katø ya tul pirausrø mamik pøtø o kau pøtø.Kusrenanøb Pirø ashibik lata Laab llirabik kømuigube pilabik, pura, usha, køtsø uskabe katø pøtø uskabe waramik yamera misakmera; møtø merrabsrø katsik kuiløwan nakchak kømø køn.
Pan nui Azúcar y pørik kilgamera nui GirardotaZea mays y Manihot sp.Tulyu pirausrø pikulyi pønsrailø katø kau pøtø.Kusrenanøb Misakmera marik nu pirausrø pura katø pilabik kusrenanøbik.
Pan nui Azúcar y GirardotaCucurbitaceae y AnnonaceaeKau pøtø (kau pøtø) ørøb kusrenanøb.ørøb ashibik Masø katø pøtø srulø løstiiilø; kan ya misaamerabe waramik yamera misak nebuawan nebua trenchibik kømø køn.
Tør ashibik wam. Møtø mamik nupiraukøtø kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrekunkøtø katøle eshkabik køn, møtø isua ashibigwan, nusrkai waminchibigwan, srugu waminchibigwan katø misaameratøga wakøb nu misrøbigwan tørømarikømø. Waramik yamera misak o kan ya misaamera kusrenanøb møtø merrabsrø katsik kuigwan nebua eshkabik kømø køn; kusrenanøb kømønø kømøtø kømømisrik køn trenchib nebua eshkabik kømø køn.

Vancouver sralik · Maramik pørik ADsrø llirab kusrenanøbik kømøtø

Srøtø pøriilø

Kaumerawei, kølli pønsrailø kusrenanøbik, kølli kwaløm wam katø misaamera waramik pørik srøtø pøriilømeran kan listasrøtø køn. Møtø ashibiilømeran kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøbik pørik wam kusrenanøbigwan katøgan marik kømø køn. Maramik pørik AD pørønailø sralik.

  1. Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf Tsalikwan ashik
  2. Aceituno Bocanegra FJ, Loaiza Díaz N. Del forrajeo a la domesticación: los orígenes de la agricultura en el noroccidente de Suramérica. Pørikyu: Economías prehispánicas de Colombia. Bogotá: Banco de la República; 2026. p. 73-102 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://www.researchgate.net/publication/403746006_DEL_FORRAJEO_A_LA_DOMESTICACION_LOS_ORIGENES_DE_LA_AGRICULTURA_EN_EL_NOROCCIDENTE_DE_SURAMERICA Tsalikwan ashik
  3. Jardín Botánico de Bogotá José Celestino Mutis. Aiphanes horrida [Internet]. Bogotá: Jardín Botánico de Bogotá; 2023 mar. 8 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://jbb.gov.co/aiphanes-horrida/ Tsalikwan ashik
  4. Universidad Nacional de Colombia, Instituto de Ciencias Naturales. Aiphanes horrida: espécimen COL000248281 [Internet]. Bogotá: Universidad Nacional de Colombia; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Herbario Nacional Colombiano; Bernal 50, Antioquiayu 1979-yu chabik. Múyu ashik: https://www.biovirtual.unal.edu.co/es/colecciones/detail/209519/index.html Tsalikwan ashik
  5. Banco de la República. Poporo Quimbaya [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Objeto O00015. Múyu ashik: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Poporo_Quimbaya Tsalikwan ashik
  6. Banco de la República. Quimbaya: la gente y el oro en el Cauca medio [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Quimbaya Tsalikwan ashik
  7. Banco de la República, Museo del Oro. Recipiente para cal antropomorfo: Sierra Nevada de Santa Marta, periodo Tairona [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Museos del Oro Colección Arqueológica; registro C01375. Múyu ashik: https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/recipiente-para-cal-antropomorfo/63a069025d96b8790f26aeef Tsalikwan ashik
  8. Cieza de León P. Parte primera de la Crónica del Perú [Internet]. Sevilla; 1553 [ashik 2026 oct. 1]. Cap. XCVI. Biblioteca Antológica digital pørik, kørøt chú pørik; PDF p. 143. Múyu ashik: https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/CIEZA-DE-LE%C3%93N-Cr%C3%B3nica-del-Per%C3%BA-.pdf Tsalikwan ashik
  9. Banco de la República. Canasto: Amazonia–Bora [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [kørøt chú unanik] [ashik 2026 oct. 1]. Colección Etnográfica; registro A00285. Múyu ashik: https://colecciones.banrepcultural.org/en/document/canasto/63a069025d96b8790f2675a9 Tsalikwan ashik