Iik wam · Ashibik katø pirø

Iik wam: misaamera kusrenanøbik katø kølli pønsrailø kusrenanøbik Aburrá Chak ashibik katø misaamera maik waramik kømøtø

Chagu nui misakmera eshkamigwan trutøga kanbalatø misramik, wammera mørømik katø namuy chi taigwan eshkab wam maik mara pasrik kømuik køn.

Asha waminchib møi ↓
Na pønsrø

01 · Eshkabik tøgaik

Nu kusrenanøb ya nui Antioquia Misaamera kusrenanøbik Nuik pirø chak pirø

Møi kwaløm Aburrá Chagu iik misakmera eshkabik kusrenanik kusrenanik yamerayu, nebua asha kusrenanøb yamerayu, pørik kilgamerayu katø pirausrø traniiløyu mara pasrik køn. Nu kusrenanøb ya nui Antioquia Misaamera kusrenanøbik Nuik pirø chak pirø na kusrenanik katø eshkabik tøgaik trømbøik køn.

Maramik pørik 3 pintspa kwa 1965 pilayu nebua pasrøbik køtø, 1966 pilayu Graciliano Arcila Vélez iik karub misak køben kusrenanik møiraik køn. Nui pa patsø katø patsø kølli pøriilø pønsraik siñal wam kusrenanøbmera, kusrenanøb misakmera katø kusrenanøb ya pøntøbiilø iik kølli kwalømwei misakmera, iik pirau misak maik kuilø katø nu pirøwei misaamera maik waramik eshkabik tranik pasrabik.12

Kusrenanik katø nebua asha kusrenanøbik misakmera kørik (misaamera pirau arrub waramik), marøb srukmera, mamiimera, pirømera katø misakmera kanbalatø misrik eshkabik. Francisco Javier Aceituno kasharawa katø misaamera pirau arrub waramik pønelø, Sofía Botero kølli pønsrailø kusrenanøbik katø kølli misaamera pørik wam pønelø, katø Ramiro Delgado mamiimera katø misaamera maik waramik pønelø na pirø trømbøik pasrabik.13

Urabá katø Ullu Cauca pirømerasrø kusrenanik waramik kusrenanøbik misaamera kusrenanøbik pirømerasrø mara pasrik pasrabik. Kusrenanøbmera katø kusrenanøb ya pøntøbiilø kanbalatø waraik misaamera, marøb yamera katø kølli pønsraik wakømik maramik pøriiløwan kanbalatø. Nu kusrenanøb ya katø pirø kanbalatø misrik møi misaamera maik waramigube purugub tranøbik trømbøik køn.14

Maramik pørik AD tru maik kuigube kusrenanøb: Aburrá kusrenanømøik 2007 pilayu Nu kusrenanøb ya nui Antioquiasrø Julián nui Jesús Pérez Nu pimera tarømarik nui patsigugurri kusrenanøb, Pirø Nu yaallømerawei nui Aburrá Chak kanbalatø misrigwan. Tru iik iik pøntøbik eshkabik misakmera katø marøb yamera ashamdiik marøb.10, 11

02 · Payib wammera, maik kuilø katø chi taigwanmera

Misaamera kusrenanøbik, kølli pønsrailø kusrenanøbik katø misaamera maik waramik

Misaamera kusrenanøbik

Misakmera nui waramikmerawei, misaamerawei, kølli kwalømwei katø misaamera waramikwei merrabsrø katsik kuigube eshkabik. Misakmera maik kusrenanik, kanbalatø misrik, ya tøgaik, wam chak pirø katø nui chi taigwan mara pasrik payantø. Iik pirau misak kanbalatø waraik misaamera, chak misaamera kanbalatø waramiilø katø tasik pørik mayeelø pirømera eshkabik.15

Kølli pønsrailø kusrenanøbik

Misakmera mara pasrik marøb sruk trutøga eshkabik: sruk katø pøtø marøb srukmera, yamera, kasharawa katø usha trutøga, pirømera katø ashib pirømera. Iik kølli pøriilø katø pøn mara pasrik kølli pøriilø eshkabik. Marøb sruk katø nui pirø pirau kanbalatø pasrabik isirik nu kuik køn.16

Kanbalatø misrik kusrenanik, marøb ya kølli kwaløm wam trutøgawan

Nu kusrenanøb yamerayu na kusrenanøbelø katøle maik kuigwan tøgaik køn. Nu kusrenanøb ya Complutense nui Madridsrø, kølli pønsrailø kusrenanøbik Pørik iigwei kølli wam katø Iik Kølli kwaløm wamwan kan nuik pirø chak pirøyu Pirømera maik kuik katø Kølli kwaløm wam Facultad urek kanbalatø misrik køn. Tru kølli kwaløm wam kanbalatø misrigwan kølli pønsrailø kusrenanøbik nui maramik may chigaik maramik kømøtø, katø mayeelø Europa nu kusrenanøb yamerayu treek køben kømøtø køn.17 Maik kuilø Kanbalatø misrik kusrenanik maik kuigube, pip pirø ashib maywan misaamera waramikwei misaamera kusrenanøbik, waramikmerawei misaamera kusrenanøbik, wam (trik wammera kusrenanøbik) misaamera kusrenanøbik katø kølli pønsrailø kusrenanøbik kanbalatø misrik købik.15

Nu kusrenanøb ya nui Antioquiasrø kølli pønsrailø kusrenanøbik, misaamerawei misaamera kusrenanøbik katø waramikmerawei misaamera kusrenanøbik kanbalatø kusrenanik tøgaik køn, tru trømbøik ashibigwan kanbalatø misrik. Colombiasrø nui maik Paul Rivet katø Kusrenanøb ya Misaamera waramik Nu pirøwei kusrenanik katø mørøraik køn: katø pirøgurri kan ashib may kanlataik pørik kanbalatø kømøtø. Pirausrø tranik, kanbalatø ashchabik katø kusrenanik maymera wam kanbalatø misrigwan na kusrenanik tøgaik købik.13, 14

Misaamera waramik pørik: mara pasriilø kømuik katø payib wammera maramik

Misaamera waramik pørigwan misakmera mara pasriilø katø chi taigwanmera kanbalatø nuiwan, ashibigwan, chak pirøwan katø tranik kanbalatø misrigwan eshkabik. Mamik maik mara pasrik, ya maik tøgaik katøle pirø maik payanik kømøtø, marøb srukmera kanbalatø pasramik kømøtø payib wammera eshkabik køn.18 Kølli pønsrailø kusrenanøbigube, tru ashibiiløwan kanbalatø ashchabik isua pasrøbik wammera maramik køn. Truwane, kanbalatø ashibigwan iigwei ambub pønsraik nebua ashibik kømøtø: kølli pøriilø, pirau kanbalatø pasrabik, marøb sruk katørab srua marik trutøga katø katø trutøgawan eshkabik køn. Møi kwaløm nui misak kanbalatø waraik misaamera nui iik wam (kølli kwaløm wam) tøgaik køn; iik kwalømgurri truyugurri kømøtø pønsrøbik kømøtø. Franz Boas nuiikkø marøbik kanbalatø ashchabiiløwan nebua asha isubik mara pasrik na nebua isua ashibik iik ullu srøtø trømbøik købik.19

Misaamera maik waramik: kanbalatø waraik misaamera kusrenanikwe nui chi taigwan mara pasrigube

  1. Kusrenanik kanbalatø misrik · Edward B. Tylor, 1871. Nui chi taigwan trenchibigube kusrenanik, isubik, tasiimeraba tabik marøbik, nebua waramik, maik maramigwan, maik waramik katø misak misaamera kanbalatø waramik urek nuntø kusrenanøb maramdiik asr chishmera kanbalatø misrik køn. Misaamera maik waramik tabiilø tasiimeraba tabik marøbiilø katøle kusrenanøb ya kusrenanøbigugurri katø trømbøik pasrabik. Nui pønsrø misak pueblomerawan uñi ullu karubik kwalømgurri katsik misrik nu pikulyi tøgaigube pasrøbigwan mørømik kømøtø, asha waminchibik nebua asha isubigwan eshkabik.19, 21
  2. Kølli kwaløm wam maik kuilø · Franz Boas, 1896. Kanbalatø ashibik traniilø katøle ambub marøbigugurri kusremik køn. Tru kømuigwan nui kanbalatø misriilø, kangurri kangurri yunømarøbiilø katø nui kølli kwaløm wam maik kuilø eshkabik køn, mayeelø pirø iigwei ambubik søtø søtø ambubigube pasramik kømøtø.19
  3. Pirau kanbalatø pasrabigube chi taigwanmera · Clifford Geertz, 1973. Misaamera maik waramik misakmera mara pasrik katø kømuik chi taigwan marik atsa kwaløm eshkabik køn. Maik kuigwan waminchibik merrabsrø kanbalatøwan misak misaamera kanbalatø waramik pirau kanbalatø pasrabik urek kan tranik kanbalatø mara pasrik misaamerayu chincha chi taigwan købik kømuik eshkabik.18
«nui chi taigwan mayeelø misakmera kanbalatø mara pasrik»
Jesús Martín Barbero, Una kusrenanøb wam møk ullu pasrøb nu pirø yu la nu kusrenanøb ya, p. 7. 2012 waminchib wam, trenchibik tøgaik 30-yu: Nexus.22

Martín Barberogurri tru mayeelø misakmera kanbalatø mara pasrigwan misak misaamera kanbalatø waramik, Maik kuik katø yunømarøb pirø lincha waminchibik tøgaigube kau pasrabik. Tru wamwan misaamera maik waramik (misakmerawei kømik) chi taigwan kanbalatø mara pasrik ambub marøbik kwaløm payimik køn, truyu katsik isubik katø kanlataik kømuik katø tøgaik køben: kan misak misaamera kanbalatø waramik urek købigwan mayeelø kan maik kuigwan kanbalatø kømuik trenchibik købik.22

Pirausrø tøgaik katø maik kuigube iik møi kuiilø

Mayeelø pirø kanbalatø misrigwan pirø pirauwei pønsraik siñal wammera katø katø nu pirømera kusrenanømik wam maik kuilø kanbalatø. Internet, tsi tøgaikmera misaamerawei katø iik wam ørøb mørøbigwan pirømera katø pirø katsiilø pasraik misaamera waramikwei misak kanbalatø waraik misaamera tøgaik køn: kan pirausrø kanbalatø kanbalatø misramik kømøtø wammera, mørøb wammera, pønsraik siñal wammera katø traniilø kanbalatø. Na kanbalatø misriiløwan pirø nui købik truyugurri wan, tru pørigwei, ashibik wam wam pasramik maik kuilø kuik købik.22, 23

Na ashib maywan ashibigube, tasik pørik misaamerawei pørik kilga katøle ambub misak misakmera redwan pirauwei pønsraik siñal wam yandø pirø misaamerayu ashamdiik maramik køn. Mayeelø pirøwei pirømerayu ambubigwan mayeelø pirausrø kan misaamera maik waramik mayeelø kanlataik nuiikkø maramik kømøtø: nui misrøb sruiilø, kesrø may katsik kuiilø katø misak kanbalatø waraik misaamerawan møyu chak katø pasramik lincha waminchibiiløwan kanbalatø. Aburrá Chak tru kanbalatø maymerayu kanbalatø, nui nui misakmera pirø chi taigwan marøb nui køben købik.23

Iik wam pønelø

Vancouver tøgaik pasrøbik ashibigube pøntøbik karub wamyu. Katøgan pørigugurri pønelø nebua waminchibigube pasrabik.

  1. Pérez Ríos JJ. Aburrá desconocido: una mirada sobre los pobladores prehispánicos del Valle de Aburrá: multimedia [Internet-yu grado tragak pørik]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2007 [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/ Pøn asha
  2. Proyecto AD. 2007 créditos originales: contrato 030 de 2007 Área Metropolitana del Valle de Aburrá; Julián de Jesús Pérez Ríos grado tragak pørik; Jorge Fidel Castro diseño. Medellín; 2007.
  3. Orrego Arismendi JC, Aceituno Bocanegra FJ, Piazzini Suárez CE, Bolívar Rojas EE, Sánchez Betancur EA, Rosique Gracia J, et al. Antropólogos, maestros e investigadores: 50 años del departamento de Antropología de la Universidad de Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2016. Pøn asha
  4. Universidad de Antioquia, Departamento de Antropología. Profesores y grupos de trabajo: Antropología UdeA [Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2021 [ashik 2026 oct. 7]. Pøn asha
  5. Muñoz Ortiz LD, Barrera Valencia D. El programa regionalizado de Antropología de la Universidad de Antioquia: una experiencia académica de encuentro con el otro. Bol Antropol. 2017;32(53):232-254. doi:10.17533/udea.boan.v32n53a13. Pøn asha
  6. American Anthropological Association. What is anthropology? [Internet]. Arlington: AAA; [ashik 2026 oct. 7]. Pøn asha
  7. Society for American Archaeology. What is archaeology? [Internet]. Washington (DC): SAA; [ashik 2026 oct. 7]. Pøn asha
  8. Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Prehistoria, Historia Antigua y Arqueología: organización [Internet]. Madrid: UCM; [ashik 2026 oct. 7]. Pøn asha
  9. Geertz C. Thick description: toward an interpretive theory of culture. Pørikyu: The interpretation of cultures: selected essays. New York: Basic Books; 1973. p. 3-30. Pøn asha
  10. Boas F. The limitations of the comparative method of anthropology. Science. 1896;4(103):901-908. doi:10.1126/science.4.103.901. Pøn asha
  11. Sardella JB. Relación del descubrimiento de las provincias de Antiochia por Jorge Robledo [1541 kørøtwei wam pørik]. Wam pønsrøbik: Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):41-43 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf Pøn asha
  12. Tylor EB. Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom. Vol. 1. London: John Murray; 1871. p. 1. Pøn asha
  13. Martín Barbero J. Una cátedra para meter país en la universidad. Nexus. 2021;(30):e20411837. p. 7. doi:10.25100/n.v0i30.11837. 2012 agosto 30-yu waminchib; 2022 marzo 3-yu Internet-yu pørik. Pøn asha
  14. Martín-Barbero J. Globalización y multiculturalidad. Comunicación. 2022;(47):114-126. doi:10.18566/comunica.n47.a07. 1998 kørøtyu kasrø pørikwan katø edición. Pøn asha