Maramik pørik AD: Aburrá Chakwei kusrenan, misakmerawei kømik katø kølli kølli kwalømwei kwaløm
Misaamera maik waramik (misakmerawei kømik) mayeeløweyasik køn namtrikwan kømik isubigwan yaik marik købik. Jesús Martín-Barbero
Kølli kølli kwalømwei kwalømwan ashibikbe América pirøyu ke srøtø misakmera arrubigugurri kastellano wammera arrubik kwaløm katø namun eshkabik; chi kastellano wammera kølli misakmerawei kømigwan tarømarik. Maik kuilø Kanbalatø misrik pirøyu White Sands kalustsikmera (23.000–21.000 pilamera kølli) Søtøgan Purø nu Pishik sruk kwalømwei pilayu América pirøyu misakmera købigwan eshkabik1, 2. Aburrá Chagupe, kølli mas kølli kwaløm La Morena (Envigado) piraugurri: 10.060 ± 60 AP (11.980-11.320 pila kwaløm nebua pasrøbik pilamera AP).3 Katøgan katsik tøgaikpe 1541 pilayu Jerónimo Luis Tejelo kastellano wam llirab misaamera (Jorge Robledo karupik) Aburrá Chagu arrubik købik.4
Kastellano arrub kwalømwei katø nuik pirø karub kwalømwei pøriiløbe kastellano wammera arrubik pasra maik købigwan kusrenanigú, truwane kanbalatø katsik wamweinguk. Inchendø, kølli pilamerayu katø ashibik katø namuy Chagu (Valle) pøramik pørik wammera katø tasik pørik maramik kusrenanøbiilø chigucha købikørrø chiguchagaik pasrøbikwan maramik nu nu kuik købik. Kølli kwalømwan chiguchagaik købikrukkøtø ashibik5 iik pirøyu maik kømik, maik pønsraik, maik nebua ashibik katø maik isubigwan namun kusrenigú. Kølli misakmerawei kusrenan tusrkapyu namu katø mayeelø.
Pønsraik siñal, Medellín nu yaik nu yaalløbe Pirø Nu yaallømerawei nui Aburrá Chak katøgan yaallø pirømerawan kanbalatø pirøyu namtrikwan tarømarik katø kømik.
Aburrá Chagu Medellínwan kanbalatø pasrabik 9 yaallø pirømera
Ashib ashibik lata siñal asamdiikmera:
- Nu yaallømera kanbalatø (kanbalatø yamera): nu yaallømerawei tøbøtagwan yamera chiguchagaik katsik pasrøbik kømøtø, kanbalatø kanbalatø misrik købik.
- No nu yaallømera kanbalatø (katsik pasrøbik): pirø katsiimera nu yaalløwei ambubilø chigucha købik; tul pirøwei pirømera, tasiimeraba maramikmera o chak kapatø maymera (chak pikulyi pasrab maymera) pi naashib uñi pirømerayu købik.
| Maik kuik | Yaallø pirø | Chagu pirø | Pirø katø pirø katsik maik købik |
|---|---|---|---|
| Nu yaallømera kanbalatø | Bello | Elumay pøchak yau | Medellín elumaywan (elumay) yamera katø misakmera tøbøtakmay kanbalatø misrik købik. |
| Nu yaallømera kanbalatø | Envigado | Surmay pøsrø pøntømay pøchak yau | Medellín (El Poblado), Itagüí katø Sabaneta katø yamera kanbalatø misrik købik. |
| Nu yaallømera kanbalatø | Itagüí | Surmay pøsrø kemay pøchak yau | Medellín surmay tøbøtak, Envigado, Sabaneta katø La Estrella katø kanbalatø misrik købik. |
| Nu yaallømera kanbalatø | Sabaneta | Surmay tøbøtak | Envigado, Itagüí katø La Estrella yaube kanbalatø misrik købik. |
| Nu yaallømera kanbalatø | La Estrella | Surmay tøbøtak | Surmay tøbøtak nu yaalløwei ambub mara pasrik, chak pikulyi pasrab may kølli. |
| Katsik pasrøbik pirø katsik | Copacabana | Elumay | Bello nu yaalløwei ashibik lata siñalgurri Ancón Norte katø maramik sruktøga marøbikwei nu maymerawan katsik pasrøbik. |
| Katsik pasrøbik pirø katsik | Girardota | Elumay | Copacabana katø Barbosa gurri Aburrá pi (nu pi) pi katsik chak pirømera katø tul pirøwei pirømerawan katsik pasrøbik. |
| Katsik pasrøbik pirø katsik | Barbosa | Søtø katsik elumay | Elumay pøsrø pøntømay katsigube tul pirøwei katø nuik tul maramikwei pirø tøgaik pasrøbigwan katsik pasrøbik. |
| Katsik pasrøbik pirø katsik | Caldas | Søtø katsik surmay tøbøtak | Surmay tøbøtak nu yaalløwei ambubgurri Ancón Sur katø sruk katø tun katsikmerawan katsik pasrøbik. |
Iik pirø ashibikbe maramik pørik kusrenanøb may eshkabik pørik købik, tøgaik pasrøbik karubikwei karub yawei kømøtø. Nu yaalløwei pirømera ambub pønsraik asr srugwei katø nu yaallømerawei kanbalatø pasrøbik maramikwei katøgan yammay lendømay tøgaikmera købik.
Iik maramik pørigube, møi Aburrá Chagu købik misakmera kølli kølli kwalømwei misakmerawan maik nu mayeeløwan tranøb ikwan eshkabik maramik. Chigucha nu nebua ashibik kølli pønsraik wakømik søtø sruabelø købik namu: nu kølligurri pønsraik chabikrukkøtø møyu marigwan chigucha eshkabik kwalik tab sruk. Kusrenanweinguk, merrabsrø katsik kuigugurri, kølli kwaløm wamgurri katø namuy piraugurri møi kuik yaik marik køn mayeelø pirø kanbalatø misrik nu tarømariiløwan isubigwan srua isumik purugubik.
Iik maramik pørigube kanbalatø pasrabikuchik katø namuy pørik ishigwan ashib pai (tabik).
Isub kusrenanøbik kanbalatø misrik (Misak isubik katø IA wan) kusrenan purugubigube
Isub kusrenanøbik kanbalatø misrik ke srøtøbe 1960 pilayu J. C. R. Licklider pørik «misakmera katø tasik pørik srukmera kanbalatø purugub waramik» købik: misakmera maramigmera marik, maramik tøgamera pønsraik katø ashibik, tasik pørik srukmerabe tasiimeraba marøbik maramdiik asr chishmera nu marik.6 2019 pilayu, Dellermann katø kanbalatø ambubelø misak isubik katø isub kusrenanøbik tasiimeraba marik (IA) namtrikwan maramik tøgamera merrabsrø kanbalatø tøgailø nebua pasramik katø namtrik kusrenanøb chi taigwan trenchibik pørik.7 2020 pilayu, Akata katø kanbalatø tarømarøbelø kanbalatø marøbik tasigu waraik misak katø eshkabik maramik pørik nu misrøbik.8 Møi, IA marøb pøntømigwan, kusrenan, marik katø waminchib maik palain kuilø møiilø købik; truwane misakmera tarømariilø nebua pasrøbik katø pøntøbiilø katø nebua ashibik nu munøbik købik.9
Kusrenan purugubigube, isub kusrenanøbik kanbalatø misrikpe misak isubigwan asr chish tranøbik maramik maymera købik: waramik kusrenanøbik, nebua mørøb isubik misaamera waramikwei, møi mariilø isua marøbik katø nebua isua trenchibik nebua asha isubik IA maramdiik asr chishmerawan namtrik marik.7 Maramik pørik ADyu, iik maramik maybe pørik srøtø pøriiløwan ashibik, chi taigwan eshkab wammera kanbalatø ashchabik katø pørikmera, potomera katø mayeelø kusrenanømik eshkabik tarømarik marøb srukmera misakmera pøsrø may ashibik katø katø nebua ashibik ullu marik may tranøbik. Misak maramdiik asr chishmera katø IA katø namtrik merrabsrø kanbalatø tøgailø maramik tøgamera arrumik, pøntøbiilø purø tabik maramik katø ambub marøbigube kusrenanøb pørik may asr chish købik købik, newan kuigwan ashibik pørik kilgawei katø nui tasigu waramik isub kusrenanøbikwei maramik may tøga købik. Pønsraik siñal, maramik kusrenanøbik Aburrá Chakwei kølli pønsraik wakømik misaamera waramikweiwan nebua ashibik katø mayeeløwan tranøbik kønrrai kuilø nu pasraik.
Aburrá Chakwan ashib wammera wetørrabik pørik
Maramik pørigwan asha
Waminchibik wam nu pønsrø ke srøtø o pørik ullu pasrabik wamyu tøbøtakmay pasraik. Pirø katø mamigugurri kølli pønsrailø kusrenanøbik pønsraik siñalmera katø pørik fuentemerakatø.
Pøriiløyu, pasrabik pirømerayu katø srøtø pøriiløyu kabi asha: pirømera, kusrennøpikmera, kaumera, animalmera katø marøb srukmera. «chilliitøga marik køtsø Ferrería» o «purø» pøri pønrrab.
6 waminchib wammerayu 49 pørikmera.
Pilamera katø pirø: iik pørikmera
44 pila kwalømmera trenchibik, mundo kwalømaba ashibik, misakmera truyugurri, wammera katø kølli kwaløm pørik kilgameraPirø maik nu købik
Pirø katø may kanbalatø maymeraPilamerawei may
Pilamera katø ambub marøbiilø- 7 Ma–12,6 kaMisak Aburrá Chakwan chigucha ashibik kølli
- 10.060-910 APSøtø søtø ambubiilø katø marøb maymera: La Morenaweinguk 3 kølli pønsrailø kusrenanøbik pirømera kanbalatø ashchabik
- 7.720 ± 50 APLa Blanquita katø sruk katsik kusrenanømik wam
- 7.150 ± 230 APNak tunmera, Chak katø wara pønsraik
- 4.810 ± 70 APYa Blanca: kaumera misaameratøga wakøb nu misrøbik ambub marøbik øsik
Katøgan 15 pasrabik pirømera ashibik
- 3.180 ± 40 APIsumøtø pasrabik katø kusrenan munøbik
- ≈3.000 APPi ashibik kørik sruk, maya ashib pirø, may, ashib pirø tarømariilø…
- 2.910 ± 60 APMaramik maywei katø ashib tabik marøb may møi
- ≈2.900 APSanta Elena tun umbu chak pirø (Medellín) “sruk ullu srøtø” pønsraik siñalmera nu købik
- 2.550 ± 40 APLa Cancana kanbalatø pasramik
- 2.390 ± 110 APKølli kwaløm merrabsrø kanbalatø tøgaik kanbalatø pasrømigube marik nu
- 2.080 ± 40 APPan nui Azúcaryu kaumera, pirø pisu (chilliitøga marik køtsø) katø ashib pirømera
- 1.940-1.830 APMarøb maymera, kanbalatø misriilø, marøb maymera katø misakmera misaamera kanbalatø waramikmera
- 1.800 ± 140 APMøi kwalømwei nu yaallø kølli misakmera wakøbik ullu
- ≈1.790 APNu sruk pasriilø lincha waminchibiilø
- 1.760 ± 60 APEl Ranchito merrab kølli kwalømwei yamera (yamera waraik)
- 1.640 ± 50 APNu munchi kuik ashib srøtø: Envigado Nu ishmisak
- 1.640 ± 60 APKølli kwalømwei tasiimeraba maramikmera: Santa Elena tun umbu chak pirøyu kanlata (mawa) kapmera
- 530 ± 80 APTun purø wakøbik kwaløm
- 1541 d. C.1541 tøga ketøbik søtø nebua pasrøbik: asr chishtøga pirø sruik katø kølli misakmera chigabik
Srukmera maik “waminchib”
Sruk tasiimeraba maramik may katø maramik srøtøPirau waramik kømik
Mamiimera katø kusrenan- Kaumera katø namunmera misaameratøga wakøb nu misrøbik
- Potomera ashibik: purø (pura), pikulyi (usha), pilabik katø katøgan kaumera
- Aburrá Chagu mamiimera pønsraik siñalmera
- Animalmera katø asr chish mamik
- Chakwei «køtsømera waminchimøtømera»
Katøgan 2 pørikmera ashibik
Siñal asamdiikmera (Siñalmera chi taigwan)
Maik ashibik katø maik isubik- Kanlataik kuilø maik nebua ashibik
- Sruk galana (tsi tøgaik tulul srukmera nui tsi tøgaik tusr) katø kanlataik pasrabiilø
- Tøgaik siñalmera: pa tulul ambubiilø, kanbalatø isua pasrøbik wam
- Pirø pisu (chilliitøga marik køtsømera) katø ishipik (ishmisakwei) llirab ashibik
- Pirø pisu (chilliitøga marik køtsømera) pirømerayu pasrabik pirø ashibik
Pøriiløyu kanbalatø pasrabiilø chigucha ashibik. Katøgan munchi mas pikulyi pørø o maramigwan pølbasrøb wammera wetørrabik pørik ashib. Pøntøbiilø chigucha ashibikbe kølli pønsrailø kusrenanøbik chigabik eshkabik kømøtø.
Isua waraik wam, katø nebua ashibik katø mayeelø kusrenanømik eshkabik
¿Maramik pørik AD chiguchagaik købik?
2007 pilayu, Nu kusrenanøb ya nui Antioquiayu misaamera kusrenanøb misak patsik tarømarikyu iik isubik ke srøtø. Julián Pérez marik katø nu misrøbik, Jorge Fidel Castro marøb siñal katø marøbik kilga pørigwan asr chish tranøb, katø Pirø Nu yaallømerawei nui Aburrá Chak Maramik pørik nui Nu misrøb ambubik Asha llirabeløweiyu maramik pørik 030 nui 2007-wan kanbalatø tøgabik.10, 11 Isub kusrenanøbik tasiimeraba marik tabik kwalømmera katø nui tasigu waramikmera ullu, kølli Aburrá Kusrenanømøik («AD») tarømarikpe Maramik pørik ADyu tarømarik, 2007 nebua waminchib wammera pørik srøtø pøriiløwan newan kuigwan ashib katø maramik pørik yamera srukmera mara pasrøbik nu kusrenanøb yawei pønsrømik.
Maramik pørik ADpe isub kusrenanøbik kanbalatø misrigwan marik mayeelø kusrenanømik eshkabik nebua kusrenanøbik iik marøb pøntøbik købik: misak maramdiik asr chishmera katø IA katø namtrik merrabsrø kanbalatø tøgailø maramik tøgamera arrumik katø ambub marøbigube kusrenanøb.7 Truyu, IApe kusrenan, kanbalatø ashchab, siñal marøb katø waminchib purugubik; asha sruik, chi taigwan eshkab wam katø mayeelø ashamik pørik søtø nui tasigu waramik isub kusrenanøbikweibe misakwei øsik købik.
Aburrá Chakwei kølli pønsrailø kusrenanøbik kølli pønsraik wakømik merrabsrø mariilø kuikpe mayeeløweyasik køn misakmerauchik kølli pilayu ashib kurøbik pasraik may tranøbik, kørik katø nebua marik. Patsikmera nui newan kuik, katsik isubiilø katø pørik kilga katsik tøgaikmera eshkabik, kusrenan katø kølli pønsrailø kusrenanøbik mayeelø kusrenanømik eshkabik nebua kusrenanøbik maramik købik.
Pirø katsiimera chigucha købik kanbalatø waraik misaamera
Maik pirømeraweinguk
namun ashibik
Aburrá Chak mayeelø pirøwan waminchibyu.
Kangurri kan asha llirabik namuy kølli kwaløm katø kølli pønsraik wakømigube waminchib møi pasraik.
Asha llirabiilø pørikmera—Søtøganmera 30 pilamera
Pirømera (Nu pirø)—Pirø maik købik
Aburrá Chagu
ke srøtø maramik pørik.
Mayeelø pirøyu pasraik ashibik.
Namuy kanbalatø wetørrabik pirø ashibik
Pirømera asha llirabiiløIik pørik tøgayu arrubik kørrø pirø ashibik pasraikøn.
Asha llirabiilø chigucha købik 1–9 10–49 50–199 200+
Pirø ashibigwan asha o munchi pørigube pirø nu pønsrø.
Pirø ashibik marik: Pirøtøga pøntøbik Earth · Equal Earth. Pirø chish pørik ashibik: DB-IP Lite (CC BY 4.0).
Piaik ashibik…
Iik tøgaikmera maik asha waminchibik
Asha llirabik nu pøriiløyu llirabik kwaløm nu købik; kanbalatø misak katø arrubik katø merrabsrø asha llirabiilø marik pønrrab.
Pirø chu pirau pasrabik yau købik. Chu pirau pasrabik chigucha nebua ashibik asha llirabiilø mayeeløyu pønsrøbik.
Maramik pørik ADyu Matomowan tøgaik. Kan pøntrøyu nebua pørik wammera piaik.
Kanikkøwei wakøbik nebua ashib pirø ashibik: pirømerayu tøgaikmera kanbalatø pasrøbiilø, møi kuilø kan misakwei chigucha eshkabik.
Tøgaik ashibik cookies chigucha købik tøgaik. «Do Not Track» nebua ashibik.
Ke srøtø pørik ishik pørik srøtø pøriilø
- Willerslev E, Meltzer DJ. Peopling of the Americas as inferred from ancient genomics. Nature. 2021;594(7863):356-364. doi:10.1038/s41586-021-03499-y. Pørikwan ashik
- Pigati JS, Springer KB, Honke JS, et al. Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands. Science. 2023;382(6666):73-75. doi:10.1126/science.adh5007. Pørikwan ashik
- Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [ashik 2026 sep 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf Pørikwan ashik
- Sardella JB. Relación de lo que sucedió al capitán Jorge Robledo en el descubrimiento de las provincias de Antioquia y de la ciudad que fundó [1541]. Colección de documentos inéditos sobre la geografía y la historia de Colombia. Digital ashik: Universidad de Caldas; 2022. p. 389-433 [Internet; ashik 2026 ago 23]. Múyu ashik: https://repositorio.ucaldas.edu.co/handle/ucaldas/18036 Pørikwan ashik
- Langebaek KH, Piazzini CE, Dever A, Espinosa I. Arqueología y guerra en el Valle de Aburrá: estudio de cambios sociales en una región del noroccidente de Colombia. Bogotá: IFEA-Ediciones Uniandes; 2002 [Internet; ashik 2026 ago 23]. Múyu ashik: http://hdl.handle.net/1992/55970 Pørikwan ashik
- Licklider JCR. Man-computer symbiosis. IRE Trans Hum Factors Electron. 1960;HFE-1:4-11. Pørikwan ashik
- Dellermann D, Ebel P, Söllner M, Leimeister JM. Hybrid Intelligence. Bus Inf Syst Eng. 2019;61(5):637-643. doi:10.1007/s12599-019-00595-2. Pørikwan ashik
- Akata Z, Balliet D, de Rijke M, Dignum F, Dignum V, Eiben G, et al. A research agenda for hybrid intelligence: augmenting human intellect with collaborative, adaptive, responsible, and explainable artificial intelligence. Computer. 2020;53(8):18-28. doi:10.1109/MC.2020.2996587. Pørikwan ashik Kørøp vínculo
- Vaccaro M, Almaatouq A, Malone T. When combinations of humans and AI are useful: a systematic review and meta-analysis. Nat Hum Behav. 2024;8(12):2293-2303. doi:10.1038/s41562-024-02024-1. Pørikwan ashik
- Pérez Ríos JJ. Aburrá desconocido: una mirada sobre los pobladores prehispánicos del Valle de Aburrá: multimedia [grado tarømarik pørik Internet-yu]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2007 [ashik 2026 ago 23]. Múyu ashik: https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/ Pørikwan ashik
- Proyecto AD. 2007 créditos originales: contrato 030 de 2007 Área Metropolitana del Valle de Aburrá; Julián de Jesús Pérez Ríos grado tarømarik; Jorge Fidel Castro diseño. Medellín; 2007.